تدوین مدل مفهومی زودباوری بر اساس منابع اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 محمدحسین حق‌شناس، دانشجوی دکتری روانشناسی عمومی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه قم (نویسنده مسئول)

2 دانشیار گروه تربیت، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران

3 طلبه سطح 3 جامعه الزهرا

10.22034/qve.2025.17536.1689

چکیده

پژوهش حاضر با هدف تدوین مدل مفهومی زودباوری بر اساس منابع اسلامی انجام شد. درک مفهوم زودباوری از ویژگی‌های اساسی انسان و در قلمرو شناخت اجتماعی است که زودباوری، درک فرد را نسبت به قضاوت‌ها و تصمیم‌های انسانی تحریف و تضعیف می‌کند. روش پژوهش در این تحقیق به صورت تحلیل محتوای کیفی شیه و شانون به شیوه تحلیل محتوای عرفی و قراردادی بود. بدین منظور، ابتدا با تعیین واحد تحلیل معنایی، تمام آیات قرآن کریم و روایات مورد بررسی قرار گرفت و تحلیل داده‌های آیات و روایات مربوط به زودباوری با روش تحلیل محتوای کیفی در سه مرحله کدگذاری شد. یافته‌های پژوهش نشان داد که بر اساس منابع اسلامی، 5 مؤلفه اصلی شامل سرعت در پذیرش، سرعت در تغییر، زودفریبی، ضعف در تدبیر و غفلت از شر شناسایی و استنتاج شدند که از مفاهیم سفاهت (سَفَه)، حماقت (حُمق) و بلاهت (بُله) استخراج شده‌اند. طبق مدل به دست آمده، زمینه‌هایی شامل جهل و نابخردی، بی‌ایمانی و عدم شناخت اجتماعی وجود دارد که تسهیل‌گر زودباوری هستند. با بررسی این مفاهیم که هسته مرکزی مدل حاضر را تشکیل می‌دهند و با توجه به منابع اسلامی درباره زودباوری مشخص شد، سفاهت و حماقت نقش اصلی را ایفا می‌کنند و بلاهت سبب استواری در زودباوری است. بنابراین، برای اجتناب از زودباوری در حوزه روابط بین‌فردی اولویت به رفع زمینه‌ها است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Developing a Conceptual Model of Gullibility Based on Islamic Sources

نویسندگان [English]

  • mohammad hosein haghshenas 1
  • hamid rafieehonar 2
  • nafiseh taheri 3
1 . PhD Candidate in General Psychology, Research Institute of Hawzah and University, Qom, Iran (Corresponding Author).
2 . Associate Professor, Department of Education, Research Institute of Islamic Sciences and Culture, Qom, Iran.
3 Level 3 student of Al-Zahra community
چکیده [English]

This study aims to develop a conceptual model of gullibility based on Islamic sources. Understanding the concept of gullibility is essential in human nature and falls within the domain of social cognition, as gullibility distorts and weakens an individual's perception of judgments and decision-making. The research method follows a qualitative content analysis approach based on the conventional and directed content analysis of Shey and Shannon. To achieve this, all verses of the Quran and narrations were examined by identifying semantic analysis units, and the data related to gullibility were coded in three stages using qualitative content analysis. The findings indicate that, according to Islamic sources, five main components were identified and inferred: rapid acceptance, rapid change, susceptibility to deception, lack of prudence, and neglect of evil, which were derived from the concepts of folly (safāha), stupidity (ḥumq), and naivety (balah). The developed model highlights that factors such as ignorance, lack of wisdom, disbelief, and the absence of social awareness facilitate gullibility. Upon analyzing these core concepts, which form the central structure of the present model, it was determined that folly and stupidity play the primary roles, while naivety reinforces gullibility. Therefore, in interpersonal relationships, the priority should be addressing the underlying factors to prevent gullibility.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Gullibility
  • Deceptibility
  • Interpersonal Foolishness
  • Conceptual Model
  • Islamic Sources
  1. ابن‌بابویه، م. من لا یحضره الفقیه، دوم، قم:  دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1413ق.
  2. ابن‌درید، م. جمهرة اللغة، اول، بیروت:  دار العلم للملایین، 1988م.
  3. ابن‌شعبه حرانی، ح. تحف العقول، دوم، قم:  جامعه مدرسین، 1404ق.
  4. ابن‌فارس، ا. معجم مقاییس اللغه، اول، قم:  مکتب الاعلام الاسلامی، 1404ق.
  5. ابن‌منظور، م. لسان العرب، سوم، بیروت:  دار صادر، 1414ق.
  6. ازدی، ع. کتاب الماء، اول، تهران:  دانشگاه علوم پزشکی ایران- موسسه مطالعات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، 1387ش.
  7. ازهری، م. تهذیب اللغة، اول، بیروت:  دار احیاء التراث العربی، 1421ق.
  8. تبریزی، م. تحلیل محتوای کیفی از منظر رویکردهای قیاسی و استقرایی، علوم اجتماعی، 64، 138-105، 1393.
  9. جوهری، ا. الصحاح، اول، بیروت:  دار العلم للملایین، 1376ق.
  10. حافظی، م. مدل مفهومی مرکزیت‌بخشی نابهنجار به خود در منـابع اسلامی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، موسسه اخلاق و تربیت، قم، 1399.
  11. سالاری‌فر، م.ر؛ آذربایجانی، م؛ کاویانی آرانی، م؛ موسوی اصل، م. روان‌شناسى اجتماعى با نگرش به منابع اسلامى، قم:  پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1398.
  12. شیبانی، ا. کتاب الجیم، اول، قاهره:  الهیئه العامه لشئون المطابع الامیریه، 1975م.
  13. طباطبایی، م.ح. تفسیر المیزان، ترجمه م.ب. موسوی همدانی، قم:  دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین، 1374.
  14. طباطبایی، م.ح. المیزان فى تفسیر القرآن، پنجم، قم:  دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ى مدرسین حوزه علمیه قم، 1417ق.
  15. فراهیدی، خ. کتاب العین، دوم، قم:  نشر هجرت، 1409ق.
  16. کاویانی، م. روانشناسی در قرآن، قم:  انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1393.
  17. کلینی، م. الکافی، چهارم، تهران:  دار الکتب الاسلامیة، 1407ق.
  18. کلینی، محمد بن یعقوب. أصول الکافی، ترجمه مصطفوی، اول، تهران:  کتاب فروشی علمیه اسلامیه، 1369ش.
  19. مدنی شیرازی، ع. الطراز الأول و الکناز لما علیه من لغة العرب المعول، اول، مشهد:  مؤسسة آل البیت^ لإحیاء التراث، 1384ش.
  20. مصطفوی، ح. التحقیق فى کلمات القرآن الکریم، سوم، بیروت:  دار الکتب العلمیة- مرکز نشر آثار علامه مصطفوی، 1430ق.
  21. مکارم شیرازی، ن. تفسیر نمونه، اول، تهران:  دار الکتب الاسلامیة، 1374ش.
  22. موسی، ح.ی. الإفصاح، چهارم، قم:  مکتب الاعلام الاسلامی، 1410ق.
  23. هاشمی، عباس؛ مشعشعی، سید محمد و فروغی، داریوش. تأثیر تفاوت‌های فردی حساس‌بَرسان بر تعهد حرفه‌ای آنها:  بررسی نقش میانجی سازگاری جو اخلاقی، فصلنامه بررسی‌های حسابداری و حسابرسی، 25 (9):  432-415، 1397.
  1. Elo, S., & Kyngäs, H. The qualitative content analysis process. Journal of advanced nursing, 62(1), 107-115. 2008.
  2. B. R. & Olson, M.H. Introduction to learning theory. Translated by Ali
    Akbar Saif. 7 ED. Tehran: Doran publish. (In Persian). 2007.
  3. Hsieh, H. F., & Shannon, S. E. Three approaches to qualitative content analysis. Qualitative health research, 15(9), 1277-1288. 2005.
  4. Joseph P. Forgas and Roy F. Baumeister .The Social Psychology of Gullibility Fake News, Conspiracy Theories, and Irrational Beliefs
  5. patton, M. Q. How to use qualitative methods in evaluation. Newbury: Sage, 1987.