واکاوی و نقد دیدگاه‌های مخالفان مرجعیت علمی قرآن کریم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیا ر پژوهشگاه علوم و رهنگ اسلامی ، ایران ، قم

10.22034/qve.2024.15397.1784

چکیده

از موضوعات مورد اختلاف دانشمندان علوم قرانی، قلمرو قرآن کریم است. گروهی معتقدند قرآن کریم پاسخگوئی نیازهای دینی و دنیوی انسان است. برخی هدف پیامبران را زندگی دنیا ندانسته و قلمرو قرآن را تنها امور اخلاقی و اخروی می­دانند. در پاسخگوئی قرآن به نیازهای علمی انسان نیز این اختلاف جاری است که آیا می­توان از قرآن کریم مبانی، گزاره و نظریه­ علمی استخراج کرد و یا آن را معیار سنجش نظریات علمی دانست یا آنکه باور به اثر گذاری قرآن بر علوم، منافی بلاغت و سبب تضعیف باور مسلمانان می­شود. این مقاله با روش کتابخانه­ای و تحلیلی و ارائه محتوا و سبکی نو ثابت کرده است که برخورداری از روش در مطالعات علمی قرآنی و استخراج مبانی و مفاهیم حقیقی، ثابت و قواعد کلی از قرآن کریم و تطبیق آن بر مصادیق گوناگون علمی پیامد تنزل شان قرآن، مخالفت با بلاغت و تضعیف باور دینی را ندارد. چنانکه مفاهیم قرآن می­تواند معیار سنجش آموزه­های علمی و جهت بخش علوم باشد از این­رو سزاوار است علوم با آن سنجیده و افکار و نظریه­ها با آن جهت گیری شود و ادعای تمایز ماهوی علوم از دین ناتمام و راه حل تعارضِ ادعائی علوم با دین، رفع آسیب­های علوم است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

An Analysis and Critique of Opposing Views on the Scientific Authority of the Holy Qurān

نویسنده [English]

  • Mohammad Sadiq Yousefi Moghadam
Associate Professor, Research Institute of Islamic Sciences and Culture, Qom, Iran
چکیده [English]

One of the key debates among scholars of Qurānic sciences concerns the scope of the Holy Qurān. Some scholars believe that the Qurān addresses both the religious and worldly needs of humankind. Others argue that the mission of the prophets was not centered on worldly life and that the Qurān is limited to ethical and eschatological matters. A similar disagreement exists regarding whether the Qurān provides scientific principles, statements, and theories or serves as a criterion for evaluating scientific knowledge. Some critics claim that attributing an influence of the Qurān on the sciences contradicts its eloquence and weakens the faith of Muslims. This study, using a library-based and analytical approach while offering a novel thematic and stylistic framework, demonstrates that employing a systematic methodology in Qurānic scientific studies—by extracting fundamental principles, fixed truths, and general rules from the Qurān and applying them to various scientific fields—does not diminish the Qurān’s status, contradict its eloquence, or undermine religious belief. Moreover, Qurānic concepts can serve as a criterion for assessing scientific doctrines and guiding the development of knowledge. Therefore, scientific disciplines should be evaluated through the lens of the Qurān, and intellectual and theoretical frameworks should be aligned with its guidance. The claim of an essential distinction between science and religion is thus unfounded, and the resolution of any alleged conflicts between them lies in addressing the methodological flaws within the sciences themselves.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Scientific Authority of the Qurān
  • Status of the Qurān
  • Eloquence of the Qurān
  • Fixed Qurānic Principles
  • Nature of Humanities
  1. قرآن کریم، ترجمه: محمدعلی، رضایی اصفهانی، و گروهی از اساتید، موسسه تحقیقاتى فرهنگی دارالذکر، قم: 1383ش.
  2. ابن‌خلدون، عبدالرحمان بن محمد، مقدمه ابن خلدون، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1366ش.
  3. ابن‌فارس، احمد، معجم مقاییس اللغة، قم: مکتب الاعلام الاسلامی، 1404ق.
  4. ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1416ق.
  5. بستانی، فواد ابرام، فرهنگ ابجدی (عربی - فارسی)، مترجم: رضا، مهیار، ناشر: اسلامی، 1376ش.
  6. بیرو، آلن، فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمه: دکتر باقر ساروخانی، تهران: نشر کیهان، 1380ش.
  7. جصاص، احمد بن على، احکام القرآن، محقق: محمد صادق، قمحاوی، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1405ق.
  8. جعفری لنگرودی، محمد جعفر، مبسوط در ترمینولوژی حقوقی، تهران: گنج دانش، 1387ش.
  9. جعفری، یعقوب، تفسیر کوثر، ج۵، قم: هجرت، چ اول، 1386ش.
  10. جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، تحقیق: حسین شفیعی و محمد فراهانی، قم: انتشارات اسراء، 1390ش.
  11. جوهری الفارابی، ابو نصر اسماعیل بن حماد، الصحاح تاج اللغه و صحاح العربیه، مترجم/ محقق: عطار احمد عبدالغفور، بیروت: دارالعلم للملابیین، 1407ق.
  12. حلّى (محقق حلی)، نجم الدین جعفر بن حسن، شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم: انتشارات اسماعیلیه، 1408ق.
  13. دورکیم، امیل، قواعد روش شناسی جامعه، ترجمه: محمد علی کاردان، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1383ش.
  14. راغب اصفهانی، ابو القاسم حسن بن محمد بن فضل، معجم مفردات الفاظ القرآن، بیروت: دار الکاتب العربی، 1392ق.
  15. رحیملو، عباس، طیب حسینی و سید محمود، گستره مکلفان امر به معروف در آیه 104 سوره آل عمران (تحلیل ساختار متن)، مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، شماره 17، بهار 1400.
  16. رشیدرضا، محمد، تفسیر القرآن الحکیم الشهیر بتفسیر المنار، بیروت: انتشارات دار المعرفة، 1414ق.
  17. زجاج، ابراهیم، اعراب القرآن (منسوب به زجاج)، قم: دارالتفسیر، 1374ش.
  18. زمخشری، محمود بن عمر بن محمد، تفسیر کشاف، مترجم: انصاری، مسعود، تهران: ققنوس، 1391ش.
  19. سعیدان جزی، مریم، آثار امر به معروف و نهی از منکر در حوزه های اجتماعی، مجله پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، شماره 107، 1394ش.
  20. شرتونی، محمد بن مکرم سعید، اقرب الموارد فی فصح العربیه و الشوارد، قم: ناشر نامعلوم، چ 1403ق.
  21. شمخانی، اژدر، پیامدهای کوتاهی در فریضه «امر به معروف و نهی از منکر»، مجله بصیرت و تربیت اسلامی، شماره 48، 1398ش.
  22. صدر، سیدمحمدباقر، سنت‌های تاریخ و فلسفه اجتماعی در مکتب قرآن، ترجمه و نگارش: حسین منوچهری، تهران: مرکز نشر فرهنگی رجاء، 1339ش.
  23. صدیق سروستانى، رحمت‌اللّه، محمود رجبى و دیگران، درآمدى بر جامعه‌شناسى اسلامى، تهران: سمت، چ 3، 1385ش.
  24. طباطبایى، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1417ق.
  25. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، دارالمعرفه، بیروت، لبنان، 1406ق.
  26. طبرسی، فضل بن حسن، تفسیر جوامع الجامع، مصحح: گرجى، ابوالقاسم، قم: حوزه علمیه قم، مرکز مدیریت، 1412ق.
  27. طبرى، محمد بن جریر، جامع البیان فى تفسیر القرآن (تفسیر طبرى)، بیروت: دار المعرفة، 1412ق.
  28. طریحی، فخر الدین، مجمع البحرین، تحقیق: سید احمد حسینی، تهران: کتاب فروشی مرتضوی، 1375ش.
  29. طوسی (شیخ)، محمد بن حسن، الاقتصاد الهادی الی طریق الرشاد، تهران: کتابخانه جامع چهل ستون، 1375ش.
  30. عاملی جبعی (شهید ثانی)، زین الدین بن علی بن احمد، شرح لمعة، مترجم: دکتر علی شیروانی و محمد مسعود عباسی، قم: دارالعلم، 1398ش.
  31. عروسی حویزی، عبد علی بن جمعه، تفسیر نور الثقلین، قم: اسماعلیلیان، 1415ق.
  32. عضدانلو، حمید، آشنایی با مفاهیم اساسی جامعه‌شناسی، تهران: نشر نی، 1386ش.
  33. فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1420ق.
  34. فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، محقق: محسن آل عصفور، موسسه دارالهجره، قم، ایران، 1409ق.
  35. فیروز آبادی، محمد بن یعقوب و همکاران، تاج العروس من جواهر القاموس، محقق: علی شیری، بیروت: دار الفکر، 1414ق/1994م.
  36. فیض کاشانی، تفسیر صافی، بیروت: موسسه الاعلمی للمطبوعات، 1402ق.
  37. فیومی، احمد بن محمد، غزالی، محمد بن محمد، رافعی قزوینی، عبد الکریم بن محمد، مصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر الرافعی، قم: موسسه دارالهجره، 1414ق.
  38. قاری سیدفاطمی، سید محمد و علی مشهدی، ماهیت حق بر محیط زیست، فصلنامه تحقیقات حقوقی، ویژه نامه شماره 6، 1390ش.
  39. قاسمی، لیلا و باب الله محمدی، نگرشی بر معانی فتنه در قرآن با استناد به تفاسیر، فصلنامه مطالعات علوم قرآنی، دوره 3، شماره 9، 1391ش.
  40. قرشی، سید علی اکبر، قاموس القرآن، تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1371ش.
  41. قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن، تهران: ناصر خسرو، 1364ش.
  42. قطب (سید)، ابراهیم حسین شاذلی، تفسیر فی ظلال القرآن، بیروت: دار الشروق، 1425ق.
  43. کاتوزیان، ناصر، حقوق مدنی: خانواده، ج۱، تهران: نشر میزان، 1382ش.
  44. کوین، بروس، درآمدی بر جامعه‌شناسی، مترجم: محسن ثلاثی، ناشر: توتیا، 1396ش.
  45. محمدی، ابوالحسن، قواعد فقه، نشر میزان، 1385ش.
  46. مراغی، احمد بن مصطفى، تفسیر المراغی، بیروت: دارالفکر، تاریخ نامشخص.
  47. مرتضی زبیدی، محمد بن محمد، تاج العروس، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1386ق.
  48. مشهدی، علی، حق بر محیط زیست سالم، تهران: انتشارات میزان، چ اول، 1392ش.
  49. مصباح یزدی، محمد تقی، جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن، قم: مؤسسه پژوهشی امام خمینی (ره)، 1388ش.
  50. مطهری، مرتضی، آشنایی با قرآن (تفسیر سوره نور)، انتشارات صدرا، 1384ش.
  51. مطهری، مرتضی، فلسفه تاریخ، تهران: صدرا، 1369ش.
  52. مطهری، مرتضی، امربه‌معروف در آثار استاد شهید آیه‌الله مطهری، گردآورنده: حسین جوادی نیا، قم: انتشارات صدرا، 1389ش.
  53. مطهری، مرتضی، مقدمه‌ای بر جهان‌بینی اسلامی (جامعه و تاریخ)، قم: انتشارات صدرا، 1375ش.
  54. مغنیه، محمد جواد، التفسیر الکاشف، قم: دار الکتاب الإسلامی، 1424ق.
  55. مقدس اردبیلی، احمد، زبده البیان فی احکام القرآن، تهران: مکتبه المرتضویه، بی‌تا.
  56. مکارم شیرازی، ناصر و جمعی از نویسندگان، تفسیر نمونه، تهران: دار الکتب الاسلامیه، 1354ش.
  57. منصوری طلب، عمران، علیدادی، زهرا، شطیحاوی، مریم، کریمی نیا، محمدمهدی، پیامدهای اجتماعی ترک امر به معروف و نهی از منکر از دیدگاه نهج البلاغه، مجله معارف علوم اسلامی و انسانی، شماره 8، بهار 1401ش.
  58. مولایی، یوسف، نسل سوم حقوق بشر و حق به محیط زیست سالم، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، شماره 4، 1386ش.
  59. مولوی، محمد، پیامدسنجی ترک فریضه امر به معروف و نهی از منکر در جامعه «با تأکید بر دیدگاه امام علی×»، شماره 13، 1395ش.