هم‌افزایی قرآن و اصول‌فقه در شکل‌گیری نظام استنباط معارف دینی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار جامعة المصطفی‌‌ ص العالمیة، مجتمع آموزش عالی امام خمینی ره، قم، ایران

10.22034/qve.2025.10022

چکیده

تأثیر قرآن کریم بر علوم مختلف اسلامی و انسانی برای معتقدان به حقانیت این کتاب ارجمند، واضح و مبرهن است. اصول‌فقه نیز از علومی است که وامدار قرآن بوده و حجیت آن بر اساس آیات قرآن اثبات شده است. فراتر از آن، قرآن در تأسیس، رشد و بالندگی اصول‌فقه بسیار تأثیرگذار است، همچنان‌که اصول‌فقه مباحثی دارد که به‌کارگیری آن‌ها در فهم درست قرآن ضروری است. مسئله اصلی در این پژوهش، هم‌افزایی قرآن و اصول‌فقه در شکل‌گیری نظام استنباط معارف دینی با استفاده از روش گردآوری کتابخانه‌ای و روش پردازش توصیفی-تحلیلی است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد‌: قرآن کریم تأثیر مستقیمی در پویایی قواعد اصول‌فقه نظیر اجتهاد و تقلید، مباحث الفاظ، امارات (قطع و ظن) و اصول عملیه دارد. اصول‌فقه نیز دانشی پیش‌نیاز برای تفسیر قرآن است و تأثیر بسزایی در فهم آیات کلامی، اخلاقی-تربیتی و فقهی-اجتماعی دارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Synergy Between the Quran and Usul al-Fiqh in the Formation of a Systematic Approach to Deriving Religious Knowledge

نویسنده [English]

  • Ahmad Qudsi
Associate Professor, Al-Mustafa International University, Imam Khomeini Higher Education Complex, Qom, Iran.
چکیده [English]

The influence of the Holy Quran on various Islamic and human sciences is undeniable for those who believe in its divine authenticity. Usul al-Fiqh (Principles of Islamic Jurisprudence) is among the disciplines deeply indebted to the Quran, as its authority and legitimacy are established through Quranic verses. Beyond this, the Quran has played a fundamental role in the formation, development, and evolution of Usul al-Fiqh, just as Usul al-Fiqh provides essential tools for a proper understanding of the Quran. This study examines the mutual reinforcement between the Quran and Usul al-Fiqh in shaping a systematic methodology for deriving Islamic knowledge. The research employs a library-based data collection method and a descriptive-analytical approach to explore their interrelationship. The findings indicate that the Quran directly contributes to the dynamism of Usul al-Fiqh by influencing key jurisprudential principles, including ijtihad and taqlid (independent reasoning and adherence to scholarly authority), linguistic analysis (interpretation of Quranic terminology and expressions), evidentiary principles (certainty vs. probability in deriving rulings), and legal maxims (Usul ‘Amaliyah) for decision-making in cases of doubt. Conversely, Usul al-Fiqh serves as a prerequisite for Quranic interpretation, significantly contributing to the comprehension of theological, ethical, and socio-legal Quranic teachings. The study underscores the inseparable relationship between the Quran and Usul al-Fiqh, demonstrating how their synergy fosters a more systematic and comprehensive approach to the derivation of religious knowledge.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Usul al-Fiqh
  • Quranic Interpretation
  • Quran and Usul al-Fiqh
  • Ijtihad and Taqlid
  • Quranic Linguistics
  • Islamic Legal Principles
  • Evidentiary Reasoning
  1. قرآن کریم.
  2. آشتیانی، محمدحسن بحر الفوائد فی شرح الفرائد، قم‌: کتابخانة مرعشی نجفی، 1403ق.
  3. آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن الذریعة الی تصانیف الشیعة، بیروت‌: دار الاضواء، 1403ق.
  4. ابن‌حزم اندلسی، علی‌بن‌احمد الاحکام فی اصول الاحکام، القاهرة‌: مطبعة العاصمة، بی‌تا.
  5. ابن‌شاذان نیشابوری، فضل‌بن‌شاذان ازدی الایضاح، تحقیق سیدجلال‌الدین حسینی، تهران‌: دانشگاه، 1363ش.
  6. ابن‌شهرآشوب، محمد‌بن‌علی متشابه القرآن ومختلفه، قم‌: بیدا، 1410ق.
  7. اخباری، حسن جایگاه علم اصول‌فقه در تفسیر قرآن از دیدگاه آیت الله جوادی آملی، دوفصلنامه علوم قرآن و تفسیر معارج، دوره 3، شماره 1 - شماره پیاپی 5، بهمن 1396.
  8. اردبیلی، احمد‌بن‌محمد زبدة البیان فی احکام القرآن، تحقیق محمدباقر بهبودی، تهران‌: مکتبة المرتضویة، بی‌تا.
  9. ازهری، محمد‌بن‌احمد تهذیب اللغة، تحقیق محمد عوض مرعب، بیروت‌: دار احیاء التراث العربی، 2001م.
  10. استرآبادی، محمدامین الفوائد المدنیۀ، تحقیق رحمت‌الله رحمتی، قم‌: نشر اسلامی، 1426ق.
  11. اسنوی، عبدالرحیم‌بن‌حسن التمهید فی تخریج الفروع علی الاصول، بیروت‌: مؤسسة الرسالة، 1400ق.
  12. اصفهانی، سیدعبدالله، رنجبر، حسن بررسی نقش مباحث مقدماتی اصول‌فقه در مبانی تفسیر قرآن، دوفصلنامه الهیات قرآنی، دوره‌: 3، شماره‌: 5، 1394.
  13. اصفهانی، سیدعبدالله، رنجبر، حسن کارکردهای تطبیقی مبحث «حجیت اصول‌فقه» در تفسیر قرآن، مطالعات تطبیقی قرآن‌پژوهی، سال اول، شماره دوم، پاییز و زمستان 1395.
  14. اصفهانی، محمدباقر‌بن‌محمدتقی شرح هدایة المسترشدین، قم‌: عطر عترت، 1427ق.
  15. آل سعدی، عبدالرحمن‌بن‌ناصر تیسیر الکریم الرحمن فی کلام المنان(تفسیر سعدی) تحقیق محمد عبدالرحمن مرعشلی، بیروت‌: دار احیاء التراث العربی، 1408ق.
  16. آمدی، علی‌بن‌محمد الاحکام فی اصول الاحکام، تحقیق عبدالرزاق عفیفی، الریاض‌: المکتب الاسلامی، 1387ق.
  17. امین عاملی، سیدمحسن اعیان الشیعة، تحقیق سیدحسن امین، بیروت‌: دار التعارف، 1403ق.
  18. انصاری، مرتضی الاجتهاد والتقلید، قم‌: مکتبة المفید، 1404ق.
  19. انصاری، مرتضی فرائد الاصول، قم‌: مجمع الفکر الاسلامی، 1419ق.
  20. ایروانی، علی الاصول فی علم الاصول، تحقیق محمدکاظم رحمان ستایش، قم‌: دفتر تبلیغات اسلامی، 1422ق.
  21. بحرانی، سیدهاشم حسینی البرهان فی تفسیر القرآن، تهران‌: بنیاد بعثت، 1416ق.
  22. بحرانی، یوسف‌بن‌احمد الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة، تحقیق محمدتقی ایروانی، قم‌: نشر اسلامی، بی‌تا.
  23. بروجردی، محمدتقی نهایة الافکار، تقریر ابحاث آقاضیاءالدین عراقی، قم‌: نشر اسلامی، 1417ق.
  24. بهجت، محمدتقی مباحث الاصول، قم‌: شفق، 1388ش.
  25. بیضاوی، عبدالله‌بن‌عمر انوار التنزیل واسرار التأویل(تفسیر بیضاوی) تحقیق محمد عبدالرحمن مرعشلی، بیروت‌: دار احیاء التراث العربی، 1418ق.
  26. تبریزی، موسی‌بن‌جعفر اوثق الوسائل فی شرح الرسائل، قم‌: کتبی نجفی، 1397ق.
  27. تبریزی، میرزا جواد دروس فی مسائل علم الاصول، قم‌: دار الصدیقة الشهیدة، 1387ش.
  28. تنکابنی، محمد ایضاح الفرائد، تهران‌: مطبعة الاسلامیة، 1385ق.
  29. جصاص، احمد‌بن‌علی احکام القرآن، تحقیق محمدصادق قمحاوی، بیروت‌: دار احیاء التراث العربی، 1405ق.
  30. جصاص، احمد‌بن‌علی الفصول فی الاصول، تحقیق عجیل جاسم نمشی، 1405ق.
  31. حاج‌عاملی، محمدحسین ارشاد العقول الی مباحث الاصول، تقریرات درس جعفر سبحانی، قم‌: مؤسسة الامام الصادق، 1424ق.
  32. حائری اصفهانی، محمدحسین الفصول الغرویة فی الاصول الفقهیة، قم‌: دار احیاء العلوم الاسلامیة، 1404ق.
  33. حائری یزدی، مرتضی مبانی الاحکام فی اصول شرائع الاسلام، قم‌: نشر اسلامی، بی‌تا.
  34. حر عاملی، محمد‌بن‌حسن الفوائد الطوسیۀ، تحقیق سیدمهدی لاجوردی، محمد درودی، قم‌: المطبعة العلمیة، 1403ق.
  35. حر عاملی، محمد‌بن‌حسن وسائل الشیعة، قم‌: مؤسسة آل‌البیت لاحیاء التراث، 1414ق.
  36. حر عاملی، محمد‌بن‌حسن الفصول المهمة فی اصول الائمة(تکملة الوسائل) تحقیق محمد‌بن‌محمدحسین قائینی، قم‌: مؤسسة معارف اسلامی امام رضا، 1418ق.
  37. حسینی‌بهسودی، سیدمحمدسرور مصباح الاصول، تقریرات درس سیدابوالقاسم موسوی خوئی، قم‌: داوری، 1417ق.
  38. حسینی‌جرجانی، سیدامیر ابی‌الفتح آیات الاحکام(تفسیر شاهی) تحقیق میرزا ولی‌الله اشراقی، تهران‌: نوید، 1404ق.
  39. حسینی‌فیروزآبادی، سیدمرتضی عنایة الاصول فی شرح کفایة الاصول، قم‌: کتابفروشی فیروزآبادی، 1400ق.
  40. حق‌پناه، رضا درآمدی بر استناد به قرآن کریم در علم اصول، مطالعات اسلامی‌: فقه و اصول، سال چهل‌ودوم، شماره پیاپی 1/84، بهار و تابستان 1389.
  41. حکیم، سیدمحسن حقائق الاصول، قم‌: کتابفروشی بصیرتی، 1408ق.
  42. حکیم، سیدمحمدتقی الاصول العامة للفقه المقارن، قم‌: مجمع جهانی اهل‌بیت، 1418ق.
  43. حمیری‌قمی، عبدالله‌بن‌جعفر قرب الاسناد، قم‌: مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، 1413ق.
  44. حویزی، عبدعلی‌بن‌جمعه تفسیر نور الثقلین، تحقیق سیدهاشم رسولی محلاتی، قم‌: اسماعیلیان، 1412ق.
  45. حیدری، سیدعلی‌نقی اصول الاستنباط فی اصول الفقه وتاریخه باسلوب جدید، قم‌: مرکز مدیریت حوزۀ علمیۀ قم، 1412ق.
  46. خرازی، سیدمحسن عمدة الاصول، قم‌: مؤسسۀ در راه حق، 1422ق.
  47. خراسانی، محمدکاظم کفایة الاصول، قم‌: مؤسسۀ آل البیت لاحیاء التراث، 1409ق.
  48. خراسانی، محمدکاظم درر الفوائد فی الحاشیة علی الفرائد، تحقیق سیدمهدی شمس‌الدین، تهران‌: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1410ق.
  49. خمینی، سیدمصطفی تحریرات فی الاصول، قم‌: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1418ق.
  50. خوئی، سیدابوالقاسم موسوی اجود التقریرات، تقریر بحث میرزا محمدحسین نائینی، قم‌: کتاب‌فروشی مصطفوی، 1368ش.
  51. خوئی، سیدابوالقاسم موسوی البیان فی تفسیر القرآن، قم‌: مؤسسۀ احیاء آثار الامام الخوئی، بی‌تا.
  52. رشتی، میرزا حبیب‌الله‌بن‌محمدعلی بدائع الافکار، قم‌: مؤسسۀ آل‌البیت، بی‌تا.
  53. رشتی، میرزا حبیب‌الله‌بن‌محمدعلی بدائع الافکار، قم‌: مؤسسۀ آل‌البیت، بی‌تا.
  54. رنجبر، حسن کارکردهای تطبیقی مبحث «حجیت اصول‌فقه» در تفسیر قرآن، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، دانشکده علوم قرآنی آمل، پایان‌نامه مقطع کارشناسی ارشد، 1393.
  55. زجاج، ابراهیم‌بن‌محمد اعراب القرآن، تحقیق ابراهیم ابیاری، بیروت‌: دار الکتاب اللبنانی، 1420ق.
  56. زحیلی، وهبة اصول الفقه الاسلامی، دمشق‌: دار الفکر، 2005م.
  57. زرکشی، محمد‌بن‌عبدالله البحر المحیط فی اصول الفقه، تحقیق محمد تامر، بیروت‌: دار الکتب العلمیة، 1421ق.
  58. سبحانی، جعفر تهذیب الاصول، تقریرات بحث امام خمینی، قم‌: دار الفکر، 1367ش.
  59. سبحانی، جعفر الانصاف فی مسائل دام فیها الخلاف، قم‌: مؤسسة الامام الصادق، 1381ش.
  60. سبحانی، جعفر اصول الفقه المقارن فیما لا نص فیه، قم‌: مؤسسة الامام الصادق، 1383ش.
  61. سرخسی، محمد‌بن‌احمد اصول الفقه، تحقیق ابوالوفاء افغانی، بیروت‌: دار الکتب العلمیة، 1414ق.
  62. سید مرتضی، علی‌بن‌حسین الذریعة الی اصول الشریعة، تحقیق ابوالقاسم گرجی، تهران‌: دانشگاه، 1346ش.
  63. سید مرتضی، علی‌بن‌حسین الانتصار، قم‌: نشر اسلامی، 1415ق.
  64. شافعی، محمد‌بن‌ادریس الأم، بیروت‌: دار الفکر، 1403ق.
  65. شافعی، محمد‌بن‌ادریس الرسالة، تحقیق احمد محمد شاکر، بیروت‌: المکتبة العلمیة، بی‌تا.
  66. شبّر، سیدعبدالله الاصول الاصلیة والقواعد الشرعیة، قم‌: کتابفروشی مفید، 1404ق.
  67. شعرانی، ابوالحسن المدخل الی عذب المنهل فی اصول الفقه، تحقیق رضا استادی، قم‌: مؤسسة الهادی، 1373ش.
  68. شعرانی، ابوالحسن پژوهش‌های قرآنی، تحقیق محمدرضا غیاثی کرمانی، قم‌: دفتر تبلیغات اسلامی، 1386ش.
  69. شفیعی، سیدعلی بدائع الاصول، تقریرات درس سیدعلی موسوی بهبهانی، اهواز، 1381ش.
  70. شهید اول، محمد‌بن‌مکی عاملی ذکری الشیعة فی احکام الشریعة، قم‌: مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، 1419ق.
  71. شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌علی عاملی مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، قم‌: مؤسسة المعارف الاسلامیة، 1413ق.
  72. شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌علی عاملی تمهید القواعد الاصولیة والعربیة لتفریع قواعد الاحکام الشرعیة، تحقیق عباس تبریزیان و دیگران، قم‌: مکتب الاعلام الاسلامی، 1416ق.
  73. شوکانی، محمد‌بن‌علی فتح القدیر، بیروت‌: دار ابن‌کثیر، 1414ق.
  74. صادقی، حسن درآمدی بر نقش دانش اصول‌فقه در تفسیر قرآن، قم‌: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1391.
  75. صادقی، حسن کارکردهای اصول‌فقه در مبانی تفسیر قرآن، قرآن‌پژوهی، سال دوم، شماره 5، پاییز 1401.
  76. صادقی، حسن نقش دانش اصول‌فقه در تفسیر قرآن از دیدگاه علامه طباطبائی، قرآن شناخت، سال چهارم، شماره 2 (پیاپی 8)، پاییز و زمستان 1390.
  77. صافی اصفهانی، حسن الهدایة فی الاصول، تقریرات درس سیدابوالقاسم موسوی خوئی، قم‌: مؤسسة صاحب الامر، 1417ق.
  78. صافی گلپایگانی، علی المحجة فی تقریرات الحجة، تقریر بحث سیدمحمد حجت کوه‌کمره‌ای، قم‌: مؤسسة السیدة المعصومة، 1421ق.
  79. صدر، سیدحسن الشیعة وفنون الاسلام، القاهرة، مطبوعات النجاح، 1976م.
  80. طباطبائی قمی، سیدتقی آراؤنا فی اصول الفقه، قم‌: محلاتی، 1371ش.
  81. طباطبائی قمی، سیدتقی مبانی منهاج الصالحین، تحقیق عباس حاجیانی، قم‌: قلم شرق، 1426ق.
  82. طباطبائی، سیدمحمد مجاهد مفاتیح الاصول، قم‌: مؤسسة آل‌البیت، 1296ق.
  83. طبرسی، فضل‌بن‌حسن مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران‌: ناصر خسرو، 1372ش.
  84. طبری، محمد‌بن‌جریر جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت‌: دار المعرفة، 1412ق.
  85. طوسی، محمد‌بن‌حسن الاستبصار، تحقیق سیدحسن موسوی خرسان، تهران‌: دار الکتب الاسلامیۀ، 1390ق.
  86. طوسی، محمد‌بن‌حسن الخلاف، قم‌: نشر اسلامی، 1414ق.
  87. طوسی، محمد‌بن‌حسن العدة فی اصول الفقه، تحقیق محمدرضا انصاری قمی، قم‌: چاپخانۀ ستاره، 1417ق.
  88. عاملی، حسن‌بن‌زین‌الدین معالم الدین وملاذ المجتهدین، قم‌: نشر اسلامی، بی‌تا.
  89. عبدالساتر، حسن بحوث فی علم الاصول، تقریرات درس سیدمحمدباقر صدر، بیروت‌: الدار الاسلامیة، 1417ق.
  90. علامه حلی، حسن‌بن‌یوسف مختلف الشیعة فی احکام الشریعة، قم‌: نشر اسلامی، 1418ق.
  91. علامه حلی، حسن‌بن‌یوسف تهذیب الوصول الی علم الاصول، تحقیق محمدحسین رضوی کشمیری، لندن‌: مؤسسة الامام علی، 1421ق.
  92. علامه حلی، حسن‌بن‌یوسف نهایة الوصول الی علم الاصول، تحقیق ابراهیم بهادری، قم‌: مؤسسة الامام صادق، 1425ق.
  93. غروی اصفهانی، محمدحسین بحوث فی الاصول، قم‌: نشر اسلامی، 1416ق.
  94. غزالی، محمد‌بن‌محمد المنخول فی تعلیقات الاصول، تحقیق محمدحسن هیتو، دمشق‌: دار الفکر، 1400ق.
  95. غزالی، محمد‌بن‌محمد المستصفی فی علم الاصول، تحقیق محمد عبدالشافی، بیروت‌: دار الکتب العلمیة، 1417ق.
  96. فاضل تونی، عبدالله‌بن‌محمد الوافیة فی اصول الفقه، تحقیق سیدمحمدحسین رضوی، قم‌: مجمع الفکر الاسلامی، 1412ق.
  97. فاضل دربندی، آقا‌بن‌عابد خزائن الاحکام، قم، بی‌تا.
  98. فاضل لنکرانی، محمد ثلاث رسائل، قم‌: مرکز فقهی ائمه اطهار، 1425ق.
  99. فاضل مقداد، مقداد‌بن‌عبدالله سیورى نضد القواعد الفقهیة على مذهب الامامیۀ، تحقیق سیدعبداللطیف حسینی کوه‌کمری، قم‌: کتابخانۀ مرعشى نجفى، 1403ق.
  100. فاضل مقداد، مقداد‌بن‌عبدالله سیوری کنز العرفان فی فقه القرآن، تحقیق سیدمحمد قاضی، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، 1419ق.
  • فخر رازی، محمد‌بن‌عمر المحصول فی علم اصول الفقه، تحقیق طه جابر فیاض، بیروت‌: مؤسسة الرسالة، 1412ق.
  1. فرات کوفی، فرات‌بن‌ابراهیم تفسیر فرات الکوفی، تحقیق محمدکاظم محمودی، تهران‌: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1410ق.
  2. فیاض، محمداسحاق محاضرات فی اصول الفقه، تقریرات درس سیدابوالقاسم موسوی خوئی، قم‌: دار الهادی للمطبوعات.
  3. قدسی، احمد انوار الاصول، تقریرات درس ناصر مکارم شیرازی، قم‌: مدرسة الامام علی‌بن‌ابی‌طالب، 1428ق.
  4. قرطبی، محمد‌بن‌احمد الجامع لاحکام القرآن(تفسیر قرطبی) تهران‌: ناصر خسرو، 1364ش.
  5. قطب راوندی، سعید‌بن‌هبةالله فقه القرآن فی شرح آیات الاحکام، تحقیق سیداحمد حسینی، قم‌: کتابخانۀ مرعشی نجفی، 1405ق.
  6. قمی، علی‌بن‌ابراهیم تفسیر القمی، تحقیق سیدطیب موسوی جزائری، قم‌: دار الکتاب، 1404ق.
  7. کاظمی خراسانی، محمدعلی فوائد الاصول، تقریرات درس میرزا محمدحسین نائینی، تحقیق ضیاءالدین عراقی، قم‌: نشر اسلامی، ۱۴۰۴ق.
  8. کاظمی، جواد‌بن‌سعید مسالک الافهام الی آیات الاحکام، تهران‌: المکتبة المرتضویة، 1365ش.
  • کراجکی، محمد‌بن‌علی کنز الفوائد، قم‌: مکتبة المصطفوی، 1369ش.
  1. کرباسی، محمد ابراهیم اشارات الاصول، بی‌نا، بی‌جا، بی‌تا.
  • کلانتری، ابوالقاسم مطارح الانظار، تقریرات درس مرتضی انصاری، قم‌: مجمع الفکر الاسلامی، 1383ش.
  • کلینی، محمد‌بن‌یعقوب الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران‌: دار الکتب الاسلامیة، 1363ش.
  • گرجی، ابوالقاسم تاریخ فقه و فقها، تهران‌: سمت، 1421ق.
  • گنابادی، سلطان محمد تفسیر بیان السعادة فی مقامات العبادة، بیروت‌: مؤسسة الاعلمی، 1408ق.
  • ماتریدی، محمد‌بن‌محمد تأویلات اهل السنۀ(تفسیر ماتریدی) تحقیق مجدی باسلوم، بیروت‌: دار الکتب العلمیة، 1426ق.
  • مازندرانی، محمدصالح‌بن‌احمد شرح اصول الکافی، تحقیق سیدعلی عاشور، بیروت‌: دار احیاء التراث العربی، 1421ق.
  • مازندرانی، محمدهادی حاشیه معالم الدین، تحقیق مرتضی مدرس‌چهاردهی، قم، بی‌تا.
  • محقق حلی، جعفر‌بن‌حسن معارج الاصول، تحقیق سیدمحمدحسین رضوی، لندن‌: مؤسسه امام علی، 1423ق.
  1. محقق داماد، سیدمحمد المحاضرات(مباحث فی اصول الفقه) تقریر سیدجلال‌الدین طاهری اصفهانی، اصفهان‌: مبارک، 1382ش.
  • مدنی تبریزی، سیدیوسف درر الفوائد فی شرح الفرائد، قم‌: مکتبة بصیرتی، 1403ق.
  1. مرتضوی لنگرودی، سیدمحمدحسن جواهر الاصول، تقریرات درس سیدروح‌الله موسوی خمینی، تهران‌: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1376ش.
  2. مظفر، محمدرضا اصول الفقه، قم‌: اسماعیلیان، 1375ش.
  3. معرفت، محمدهادی التمهید فی علوم القرآن، قم‌: نشر اسلامی، 1415ق.
  4. مفید، محمد‌بن‌محمد المقنعة، قم‌: نشر اسلامی، 1410ق.
  5. منتظری، حسینعلی مجمع الفوائد، قم‌: نشر سایه، 1384ش.
  6. منتظری، حسینعلی نهایة الاصول، تقریر ابحاث سیدحسین بروجردی، تهران‌: نشر تفکر، 1415ق.
  7. میرزای قمی، ابوالقاسم قوانین الاصول، تهران‌: مکتبة العلمیة الاسلامیة، 1378ق.
  8. نجفی، بشیر حسین مرقاه الاصول، قم‌: دار الفقه، 1383ش.
  9. نجم‌آبادی، میرزا ابوالفضل الاصول، تقریر بحث نایینی و عراقی، قم‌: مؤسسۀ آیت‌العظمی بروجرودی، 1380ش.
  • نراقی، محمدمهدی انیس المجتهدین فی علم الاصول، قم‌: بوستان کتاب، 1388ش.
  1. نمله، عبدالکریم‌بن‌علی المهذب فی اصول الفقه المقارن، الریاض‌: مکتبة الرشد، 1420ق.
  2. هاشمی شاهرودی، سیدعلی دراسات فی علم الاصول، تقریر درس سیدابوالقاسم خوئی، قم‌: مؤسسۀ دائرة المعارف فقه اسلامی.
  3. هاشمی شاهرودی، سیدمحمود بحوث فی علم الاصول، تقریرات درس سیدمحمدباقر صدر، قم‌: مؤسسۀ دائرة المعارف فقه اسلامی، 1417ق.
  4. وحید بهبهانی، محمدباقر الفوائد الحائریة، قم‌: مجمع الفکر الاسلامی، 1415ق.

ولایی، عیسی فرهنگ تشریحی اصطلاحات اصول، تهران‌: نشر نی، 1387ش.