مدل فرآیندی خودمهارگری جنسی از منظر خبرگان در چارچوب اندیشه اسلامی

رضوانی, سیده زینب; حبیب زاده, عباس; صفورایی, محمد مهدی

doi:10.22034/qve.2025.20469.1820

مدل فرآیندی خودمهارگری جنسی از منظر خبرگان در چارچوب اندیشه اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

¹ گروه روانشناسی، واحد قم، دانشگاه ازاد اسلامی، قم، ایران.

² دانشیار، گروه علوم تربیتی، دانشگاه قم، قم، ایران.

³ دانشیار، گروه روانشناسی، مجتمع آموزش عالی علوم انسانی اسلامی، جامعه المصطفی العالیمه، قم، ایران.

10.22034/qve.2025.20469.1820

چکیده

هدف: در چارچوب اندیشه اسلامی، خویشتنداری جنسی هم فضیلتی اخلاقی و هم پیش‌نیازی ضروری برای رشد معنوی، بهزیستی فردی و ثبات اجتماعی است. این پژوهش با هدف تدوین و اعتباریابی تجربی الگوی فرایندی خویشتنداری جنسی از طریق تلفیق دیدگاه‌های متخصصان دینی و متخصصان علوم رفتاری با آموزه‌های وحیانی اسلام انجام شده است.
روش: با اتخاذ طرح ترکیبی اکتشافی متوالی، در مرحله کیفی مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۱۱ متخصص دانشگاهی و حوزوی در حوزه روان‌شناسی و مطالعات دینی انجام شد که با روش نمونه‌گیری گلوله برفی تا اشباع نظری انتخاب شدند. داده‌ها با استفاده از تحلیل مضمون و نرم‌افزار ATLAS.ti تحلیل شدند. در مرحله کمّی، الگوی کیفی با استفاده از پرسشنامه محقق‌ساخته لیکرت پنج‌درجه‌ای اعتباریابی شد که بر روی نمونه تصادفی طبقه‌ای شامل ۲۱۳ دانشجو اجرا گردید. داده‌ها با استفاده از تحلیل عاملی تأییدی و مدل‌سازی معادلات ساختاری در نرم‌افزارهای AMOS و SmartPLS ارزیابی شدند.
یافته‌ها: تحلیل کیفی ۲۳ مضمون سازمان‌دهنده را شناسایی کرد که در چهار مؤلفه ساختاری دسته‌بندی شدند: پیشایندها (سوءمدیریت روابط خانوادگی، فقدان ارزش‌های دینی در خانواده، تضعیف فرهنگ عفاف، ترویج ازدواج سفید/هم‌باشی، ضعف ایمان)؛ راهبردها (اجتناب از محرک‌های نابهنجار، تقویت ایمان، تسهیل ازدواج، توانمندسازی مهارتی، آموزش جنسی مبتنی بر قرآن و حدیث، عفت/حیا/تقوا، خودپایی)؛ عوامل زمینه‌ای (اعتیاد، فقر/بیکاری، افزایش سن ازدواج، حجاب/پوشش، هیجان‌خواهی افراطی)؛ و پیامدها (احساس ارزشمندی، کاهش انحرافات جنسی و رفتارهای پرخطر، آرامش روانی، امنیت اجتماعی، تقویت خودپایی). مدل‌سازی معادلات ساختاری کمّی تمام مسیرهای علّی ساختاری را تأیید کرد (۰.۴۲۰ تا ۰.۶۸۰ = β، ۰.۰۰۱ > p) و شاخص‌های برازش مطلوبی به دست داد (۲.۸۵۸ = χ²/df، ۰.۰۹۰ = RMSEA، ۰.۸۸۷ = CFI).
نتیجه‌گیری: خویشتنداری جنسی در اندیشه اسلامی به‌مثابه فرایندی پویا، شناختی ـ معنوی و بوم‌شناختی عمل می‌کند که در آن ایمان شخصی و خودپایی اخلاقی با عوامل محافظ محیطی و حمایت اجتماعی ازدواج در تعامل قرار می‌گیرند تا آرامش هیجانی و سلامت اجتماعی را تقویت کنند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Process Model of Sexual Self-Control from the Perspective of Experts within the Framework of Islamic Thought

نویسندگان [English]

Zainab Rezvani ¹
Abbas Habibzadeh ²
Mohamad mahdi Safurayi ³

¹ Department of Psychology, Qom Branch, Islamic Azad University, Qom, Iran.

² Associate Professor, Department of Educational Sciences, University of Qom, Qom, Iran.

³ Associate Professor, Department of Psychology, Islamic Humanities Higher Education Complex, Al-Mustafa Al-Aalimah University, Qom, Iran.

چکیده [English]

Objective: Within the framework of Islamic thought, sexual self-control is both a moral virtue and an essential prerequisite for spiritual growth, individual well-being, and social stability. This research aimed to formulate and empirically validate a process model of sexual self-control by integrating the insights of religious experts and behavioral science specialists with revelatory Islamic teachings.
Method: Adopting an exploratory sequential mixed-methods design, the qualitative phase involved semi-structured interviews with 11 university and seminary experts in psychology and religious studies, selected via snowball sampling to theoretical saturation. Data were analyzed using thematic analysis via ATLAS.ti. The quantitative phase validated the qualitative model using a researcher-made 5-point Likert questionnaire administered to a stratified random sample of 213 university students. Data were evaluated using Confirmatory Factor Analysis (CFA) and Structural Equation Modeling (SEM) in AMOS and SmartPLS.
Findings: Qualitative analysis identified 23 organizing themes categorized into four structural components: Antecedents (mismanagement of family relations, lack of religious values in the home, weakened chastity culture, white marriage/cohabitation promotion, weak faith); Strategies (avoiding abnormal stimuli, strengthening faith, facilitating marriage, skill empowerment, Quranic/Hadith sexual education, chastity/modesty/piety, self-monitoring); Contextual Factors (addiction, poverty/unemployment, rising marriage age, hijab/clothing, extreme sensation-seeking); and Outcomes (sense of self-worth, reduced sexual deviations and high-risk behaviors, psychological peace, social security, enhanced self-monitoring). Quantitative SEM confirmed all structural causal paths (β = 0.420–0.680, p < 0.001) with strong fit indices (χ²/df = 2.858, RMSEA = 0.090, CFI = 0.887).
Conclusion: Sexual self-control in Islamic thought functions as a dynamic cognitive-spiritual and ecological process wherein personal faith and ethical self-monitoring interact with environmental buffers and social marriage support to foster emotional tranquility and social health.

کلیدواژه‌ها [English]

Sexual Self-Control
Doctrine of Chastity (Iffah)
Islamic Thought
Islamic Sexual Education
Mixed-Methods Approach
Self-Monitoring (Muraqabah)
Structural Equation Modeling

مراجع

قرآن کریم.
ادیب رهنما، فاطمه؛ افشاری، افروز؛ و فرح بیجاری، اعظم، نقش بدرفتاری دوران کودکی بر خودمهارگری نوجوانان: نقش تعدیل‌کنندهٔ جنسیت و شفقت بر خود، پژوهش‌نامه روان‌شناسی مثبت، ۹(۱): ۴۷‑۶۴، ۱۴۰۲ش.
امیری، سهراب و حسنی، جعفر، ارزیابی ویژگی‌های روان‌سنجی مقیاس فعال‌سازی رفتاری (BAS) و بازداری رفتاری (BIS) مرتبط با تکانشگری و اضطراب، مجله علوم پزشکی رازی، ۲۳(۱۴۴): ۶۸‑۸۰، ۱۳۹۵ش.
برزگرخضری، رسول و خدابخشی کولایی، آناهیتا، رابطهٔ خودکنترلی و جهت‌گیری مذهبی با نگرش به روابط قبل از ازدواج در دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی واحد رباط کریم، پژوهش در دین و سلامت، ۳(۴): ۵‑۱۸، ۱۳۹۶ش.
خنافره، نعیم و صفرزاده، سحر، پیش‌بینی خودکارآمدی کنش‌وری جنسی براساس سبک‌های دلبستگی، رضایتمندی جنسی و عملکرد جنسی در دانشجویان پرستاری زن متأهل، روان‌پرستاری، ۷(۵): ۲۹‑۳۵، ۱۳۹۸ش.
دماری، بهزاد و اکرمی‌فروزان، چالش‌های سلامت جنسی ایران و فرصت‌های بهبود آن از دیدگاه سیاست‌گزاران و صاحب‌نظران، مجله روان‌پزشکی و روان‌شناسی بالینی ایران، ۲۷(۲): ۲۱۶‑۲۳۳، ۱۴۰۰ش.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن کریم، تحقیق صفوان عدنان داوودی، چاپ سوم، قم: انتشارات ذوی القربی، ۱۳۸۲ش.
رفیعی هنر، حمید؛ جان‌بزرگی، مسعود؛ پسندیده، عباس؛ و رسول‌زاده طباطبایی، کاظم، تبیین سازه خودمهارگری بر اساس اندیشه اسلامی، روان‌شناسی و دین، شماره ۳، ۱۳۹۳ش.
رفیعی‌هنر، حمید و آینه‌چی، عباس، رابطه حرمت‌خود با خودمهارگری اسلامی؛ با توجه به جنسیت و وضعیت تأهل، اسلام و پژوهش‌های روان‌شناختی، ۱(۱): ۱۱۳‑۱۲۵، ۱۳۹۴ش.
زارع‌نژاد، حمیده؛ حسینی، سیدمحمدرضا؛ و رحمتی، عباس، رابطه احقاق جنسی و نارضایتی جنسی با بی‌رمقی زناشویی: نقش واسطه‌ای تعارض زناشویی، مشاوره و روان‌درمانی خانواده، ۹(۲۷): ۱۹۷‑۲۱۶، ۱۳۹۸ش.
زارعی‌توپخانه، محمد و چراغیان، حدیث، انقلاب جنسی و نهضت خودمهارگری در غرب، چاپ دوم، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۸ش.
شریفیان، مهناز؛ صفاری‌نیا، مجید؛ و علیزاده‌فرد، سوسن، نقش طرحواره‌های جنسی با میانجی‌گری سبک انصاف در پیش‌بینی اختلال درد جنسی: بررسی مدل معادلات ساختاری، روان‌شناسی سلامت، ۷(۲۷): ۱۶۹‑۱۹۰، ۱۳۹۷ش.
عباسی، مهدی؛ پسندیده، عباس؛ و صالحی‌ساداتی، سیده‌زینب، الگوی تنظیم رفتار جنسی با رویکرد اسلامی، چاپ سوم، قم: دارالحدیث، ۱۳۹۷ش.
عباسی، مهدی، الگوی تنظیم رفتار جنسی با رویکرد اسلامی، قم: مؤسسه فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۹۶ش.
علیزاده‌فرد، سوسن و رسول، سهیلا سادات، پیش‌بینی قلدری در محیط کار پرستاران براساس سبک‌های تبادل اجتماعی، پژوهش‌های روان‌شناسی اجتماعی، ۱۱(۴۱): ۱‑۱۶، ۱۴۰۰ش.
فیاض صابری، محمدحسن؛ توزنده‌جانی، حسن؛ ثمری، علی‌اکبر؛ و نجات، حمید، پیش‌بینی پایداری ازدواج براساس سازگاری زناشویی و خودابرازی جنسی با میانجی‌گری هوش، پژوهش‌های روان‌شناسی بالینی و مشاوره، ۹(۲): ۵۶‑۷۰، ۱۳۹۸ش.
قیاسی، جلال‌الدین و اژدری‌کوشا، مطالعه تطبیقی جرم زنا و زنای به عنف در قوانین کیفری کشورهای مسلمان (مطالعه موردی: ایران، پاکستان و یمن)، پژوهش‌های حقوقی میان‌رشته‌ای، ۱۷(۵): ۴۸‑۶۰، ۱۴۰۳ش.
کاظمی‌مجرد، ملحیه؛ خلعتبری، جواد؛ معاضدیان، آمنه؛ و ستوده اصل، نعمت، تدوین مدل ساختاری عوامل روان‌شناختی مؤثر بر عملکرد جنسی زنان متأهل، خانواده‌درمانی کاربردی، شماره ۵: ۳۳۱‑۳۵۵، ۱۴۰۱ش.
کجباف، محمدباقر، روان‌شناسی رفتار جنسی، چاپ هشتم، تهران: انتشارات روان، ۱۳۹۴ش.
کرمی، محمد و کرمی، عصمت، کنترل غریزه جنسی، چاپ اول، تهران: آذرین مهر، ۱۳۹۹ش.
کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ترجمه سیدجواد مصطفوی، ج۳، تهران: کتابفروشی علمیه اسلامی، ۱۳۶۵ش.
مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۷۰، ۱۴۰۳ق.
مردانی ولندانی، زهرا؛ صفاری‌نیا، مجید؛ علی‌پور، احمد؛ و آقایوسفی، علیرضا، بررسی اثربخشی آموزش خوددلسوزی‌شناختی بر تغییر سبک‌های تبادل اجتماعی زوجین متقاضی طلاق، تحقیقات علوم رفتاری، ۱۷(۴): ۶۶۷‑۶۸۳، ۱۳۹۸ش.
مهدوی‌اصل، قاسم و قربانی، محمدرضا، تحلیل سازوکار خودمهارگری در سازگاری زوجین بر اساس منابع اسلامی، پژوهش و مطالعات اسلامی، ۴۶(۵): ۴۰‑۵۵، ۱۴۰۲ش.
نورعلیزاده میانجی، مسعود، مدل اسلامی «مصون‌سازی» رفتار جنسی با تأکید بر پیشگیری و درمان انحراف‌ها و مشکلات جنسی، مطالعات اسلام و روان‌شناسی، ۳(۵): ۱۰۷‑۱۴۲، ۱۳۸۹ش.
نورعلیزاده میانجی، مسعود و رحیمی، عبداله، مدیریت جنسی خانواده و نقش آن در اخلاق‌مداری و سلامت جنسی فرزندان، مطالعات اخلاق کاربردی، ۱۱(۴۳): ۴۵‑۸۰، ۱۴۰۰ش.
Barnett, M. D., Fleck, L. K., Marsden III, A. D., & Martin, K. J., Sexual Semantics: The Meanings of Sex, Virginity, and Abstinence for University Students, Personality and Individual Differences, 106: 203-208, 2017.
Baumeister, R. F., & Exline, J. J., Virtue, Personality, and Self-Control: Self-Denial as a Self-Presentation Strategy, Basic and Applied Social Psychology, 21(3): 251-265, 1999.
DeLisi, M., Bouffard, J. A., & Miller, H. A., Another Look at the Self-Control vs. Psychopathy Debate: A Study Assessing Sexual Aggression, Aggression, and Substance Abuse, American Journal of Criminal Justice, 47(1): 23-40, 2022.
Fitouchi, L., André, J. B., Baumard, N., & Nettle, D., Harmless Bodily Pleasures are Moralized Because They are Perceived as Reducing Self-Control and Cooperativeness, 2022.
Himanen, M., & Gunst, A., Sexual Compliance in Finnish Committed Relationships: Sexual Self-Control, Relationship Power, and Experienced Consequences, The Journal of Sex Research, 61(3): 515-527, 2024.
Horanieh, N., Macdowall, W., & Wellings, K., Abstinence Versus Harm Reduction Approaches to Sexual Health Education: Views of Key Stakeholders in Saudi Arabia, Sex Education, 20(4): 425-440, 2020.
Kelley, T. M., Hollows, J., Pransky, J., Kryvanos, A., & Bowen, S., The Efficacy of Principle-Based Correctional Counseling for Improving the Self-Control and Mental Health of People Incarcerated for Sexual Violence, Violence Against Women, 28(2): 573-592, 2022.
Love, S. R., Illicit Sexual Behavior: A Test of Self-Control Theory, Deviant Behavior, 27(5): 505-536, 2006.
Lyngs, U., Lukoff, K., Slovak, P., Binns, R., Slack, A., Inzlicht, M., ... & Shadbolt, N., Self-Control in Cyberspace: Applying Dual Systems Theory to a Review of Digital Self-Control Tools, In Proceedings of the 2019 CHI Conference on Human Factors in Computing Systems, pp. 1-18, 2019.
Platteau, T., Florence, E., & de Wit, J. B., Self-Control as Conceptual Framework to Understand and Support People Who Use Drugs During Sex, Frontiers in Public Health, 10: 894415, 2022.
Powers, R. A., & Kaukinen, C. E., Gender Differences in the Relationship Between Sexual Activity and Dating Violence: The Role of Satisfaction, Jealousy, and Self-Control, Journal of Interpersonal Violence, 37(11-12): NP9420-NP9445, 2022.
Quinn-Nilas, C., Kennett, D. J., & Humphreys, T. P., Does the Sexual Self-Control Model for Women Apply to Undergraduate Men?, The Canadian Journal of Human Sexuality, 22(3): 134-141, 2013.
Rassool, G. H., Khan, M. A., Mabud, S. A., & Ahsan, M., Sexuality Education from an Islamic Perspective, Cambridge Scholars Publishing, 2020.
Wannarit, L. O., Sexual Abstinence as a Reproductive Health-Promoting Behavior for Women: A Perspective, Belitung Nursing Journal, 8(4): 372-377, 2022.
Zheng, P., & Lyu, Z., Sexual Harassment and Binge Eating Among Chinese Female Undergraduates: A Mediation Model of Self-Objectification and Self-Control, Journal of Interpersonal Violence, 40(9-10): 2405-2423, 2025.