بررسی تربیتی «قُوا أَنفُسَکُمْ وَأَهْلِیکُمْ نَارًا» و کاربست آن در چالش‌های تربیتی امروز

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه سیستان و بلوچستان

2 دانشجوی آموخته کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث دانشگاه سیستان و بلوچستان

3 دانشیار ،گروه تاریخ تشیع،دانشگاه نیشابور،نیشابور ،ایران

4 ولی اله حسومی، دانشیار گروه علوم قران و حدیث، دانشگاه میبد، میبد، ایران

چکیده

هدف: این مطالعه به بررسی متولی اصلی تعلیم و تربیت در خانواده از منظر قرآن کریم می‌پردازد و با تمرکز بر آیه ۶ سوره تحریم («خود و خانواده خویش را از آتش نگه دارید»)، کاربردهای عملی آن را در مواجهه با چالش‌های تربیتی و فرزندپروری معاصر تحلیل می‌کند.
روش: این پژوهش با اتخاذ رویکردی توصیفی ـ تحلیلی و میان‌رشته‌ای، قرآن را به‌عنوان چارچوب تحلیلی اصلی به کار می‌گیرد. در این مطالعه، تفاسیر کلاسیک و معاصر (از جمله المیزان، مجمع‌البیان و تفسیر نمونه) در کنار ادبیات روان‌شناسی رشد، نظریه دلبستگی و جامعه‌شناسی خانواده بررسی می‌شود.
یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهد که قرآن کریم پدر را به‌عنوان قیم اصلی خانواده و رهبر تربیتی مسئول هدایت معنوی و اخلاقی معرفی می‌کند. با این حال، نقش عاطفی و معنوی مکمل مادر ضروری و بی‌بدیل است. الگوی قرآنی مشارکتی متوازن ایجاد می‌کند که در آن هدایت عقلانی پدر با پرورش عاطفی مادر درهم می‌آمیزد. افزون بر این، تحلیل تطبیقی، همسویی نیرومندی میان آیه ۶ سوره تحریم و نظریه‌های رشد مدرن، از جمله یادگیری اجتماعی بندورا، دلبستگی بالبی و مراحل رشد اخلاقی کلبرگ را آشکار می‌سازد.
نتیجه‌گیری: تربیت اسلامی اثربخش بر مشارکت هماهنگ و مکمل هر دو والد استوار است، نه بر اقتدار یک‌جانبه. چارچوب قرآنی در پاسخ به چالش‌های معاصر — همچون اشباع رسانه‌های دیجیتال، شکاف‌های اشتغال والدین، آشفتگی نقش‌های جنسیتی و آموزش سکولار — راهبردی حیاتی برای بازیابی اقتدار تربیتی خانواده‌محور ارائه می‌دهد و بنیانی نظری برای آموزش والدین و اصلاح سیاست‌های آموزشی فراهم می‌آورد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

An Educational Investigation of “Protect Yourselves and Your Families from a Fire” (Q. 66:6) and Its Application to Contemporary Educational Challenges

نویسندگان [English]

  • Hadi Zeini malekabad 1
  • Fateme Ghaderi 2
  • Hosein Khakpor 3
  • Vali allah Hasomi 4
1 Assistant Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, University of Sistan and Baluchestan
2 Master's degree student in Quran and Hadith Sciences, University of Sistan and Baluchestan
3 Associate Professor, Department of Shiite History, University of Neyshabur.Nishapur, Iran,
4 associate professor, Meybod university, Meybod.Iran
چکیده [English]

Objective: This study investigates the primary educational supervisor in the family from the perspective of the Holy Quran, focusing on Surah At-Tahrim, verse 6 (“Protect yourselves and your families from a Fire”), while analyzing its practical applications to contemporary educational and parenting challenges.
Method: Adopting a descriptive-analytical and interdisciplinary approach, the study utilizes the Quran as its core analytical framework. It examines classical and contemporary exegetical works (including Al-Mizan, Majma' al-Bayan, and Tafsir Nemoneh) alongside developmental psychology, attachment theory, and family sociology literature.
Findings: The findings demonstrate that the Quran designates the father as the primary family guardian and educational leader responsible for spiritual and moral direction. However, the mother's complementary emotional and spiritual role is essential and indispensable. The Quranic model establishes a balanced partnership where the father's rational guidance integrates with the mother's emotional nurture. Furthermore, comparative analysis reveals strong alignment between verse 66:6 and modern developmental theories, including Bandura's social learning, Bowlby's attachment, and Kohlberg's moral stages.
Conclusion: Effective Islamic upbringing relies on the harmonious, complementary involvement of both parents rather than unilateral authority. In response to modern challenges—such as digital media oversaturation, parental employment gaps, gender role confusion, and secularized schooling—the Quranic framework offers a vital strategy to reclaim family-centered educational authority, providing a theoretical foundation for parent training and educational policy reform.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Quran
  • Family
  • ”Protect Yourselves” Verse (Q. 66:6)
  • Parental Roles
  • Islamic Education
  • Contemporary Educational Challenges
  1. ابن‌عاشور، محمد طاهر، التحریر والتنویر، تونس: الدار التونسیة للنشر، ۱۳۹۳ق.
  2. آقامحمدی، جواد، طراحی الگوی خانواده صالح و شایسته و نقش آن در تربیت دینی فرزندان، فصلنامه علمی‌ـ پژوهشی پژوهش‌های قرآنی، ۲۳(۴)، ۷۵–۹۸، ۱۳۹۸.
  3. بانوامین، نصرت بیگم، مخزن العرفان، تهران: نهضت زنان مسلمان، ۱۳۶۱ش.
  4. الحرّ العاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم: مؤسسه آل‌البیت ع، ج۱۵، ۱۴۰۹ق.
  5. دروزه، محمد عزه، التفسیر الحدیث:ترتیب السور حسب النزول، بیروت: دار الغرب الإسلامی، ۱۴۲۱ق.
  6. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، دمشق: دار القلم، ۱۴۱۲ق.
  7. رستمی‌نسب، عباسعلی و شبستری‌نژاد، زهرا، نقش خانواده در انتقال ارزش‌ها از منظر قرآن کریم، فصلنامه مطالعات قرآنی معاصر، ۶(۲)، ۱۱–۳۲، ۱۳۹۲.
  8. زمخشری، جارالله محمود، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت: دارالکتب العلمیة، ۱۴۰۷ق.
  9. شاهرودی، محمدرضا؛ فیضی، زهرا و باقری، زهرا، خانواده و کارکرد تربیتی آن در قرآن و روایات، فصلنامه پژوهش‌های اسلامی‌ـ تربیتی، ۹(۱)، ۴۵–۶۲، ۱۳۹۳.
  10. طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی‌للمطبوعات، ۱۳۹۰.
  11. طبرسی، فضل‌بن حسن، مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن، تهران: نشر ناصرخسرو، ۱۳۷۲.
  12. فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر مفاتیح الغیب، بیروت: دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
  13. فضل‌‌‌الله، محمدحسین، تفسیر من وحی القرآن، بیروت: دارالملاک للطباعة و النشر و التوزیع، ۱۴۱۹.
  14. قرائتی، محسن، تفسیر نور، قم: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، ۱۳۸۴.
  15. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، تهران: دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۸۷.
  16. مظاهری، محمدجواد، تربیت جنسی در آموزه‌های اسلامی، تهران: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۸.
  17. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۸۰.
  18. هاشمی، حسین، قرآن و کارکردهای نهاد خانواده، فصلنامه اندیشه دینی، ۲۱(۳)، ۷۱–۹۲، ۱۳۹۰.
  19. صابونى، محمد على‏، صفوة التفاسیر، بیروت: دار الفکر، ۱۴۲۱.
  20. حجازى، محمد محمود، التفسیر الواضح‏، بیروت: دار الجیل‏، ۱۴۱۳.
  21. آلوسى، محمود بن عبدالله‏، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی‏، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۵.
  22. حوى، سعید، الاساس فى التفسیر، قاهره: دار السلام‏، ۱۴۲۴.
  23. ابن‏عاشور، محمدطاهر، تفسیر التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن عاشور، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی‏، ۱۴۲۰.
  24. مراغى، احمد مصطفى‏، تفسیر مراغی، بیروت: دار الفکر، ۱۳۲۷.
  25. سلطان على‏شاه، سلطان محمد بن حیدر، بیان السعادة فی مقامات العبادة، بیروت: مؤسسة الأعلمی‌للمطبوعات‏، ۱۳۴۰.
  26. حائرى طهرانى، على، مقتنیات الدرر، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۳۸.
  27. نهاوندى، محمد، نفحات الرحمن فى تفسیر القرآن، قم: موسسة البعثة، ۱۳۸۶.
  28. صدیق‏حسن‏خان، محمدصدیق، فتح البیان فى مقاصد القرآن‏، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۰.
  29. بخاری، محمد بن إسماعیل، صحیح البخاری، تحقیق محمد زهیر بن ناصر الناصر، [بی‌جا]: دار طوق النجاة، ۱۴۲۲.
  30. مسلم، ابن الحجاج، المسند الصحیح، تحقیق محمد فؤاد عبد الباقی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
  31. احمد بن حنبل، أبوعبدالله، مسند الإمام أحمد بن حنبل، تحقیق شعیب الأرنؤوط، عادل مرشد، وآخرون، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۲۱.
  32. أبو عوانة، یعقوب بن إسحاق، مستخرج أبی عوانة، تحقیق أیمن بن عارف الدمشقی، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۱۹.
  33. قضاعی، محمد بن سلامة، شرح فارسى شهاب الأخبار کلمات قصار پیامبر خاتم ص، تحقیق جلال الدین حسینى أرموى محدث، تهران: مرکز انتشارات علمی‌و فرهنگی‏، ۱۳۶۱.
  34. کلینى، محمد بن یعقوب‏، گزیده کافى‏، ترجمه محمد باقر بهبودى، تهران: مرکز انتشارات علمى و فرهنگى‏، ۱۳۶۳.
  35. طبرانی، سلیمان بن أحمد، المعجم الأوسط، تحقیق طارق بن عوض الله بن محمد، قاهره: دارالحرمین، بی‌تا.
  36. کلینى، محمد بن یعقوب‏، الکافی، تحقیق علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷.
  37. مغنیه، محمدجواد، التفسیر الکاشف‏، قم: دار الکتاب الإسلامی‏، ۱۴۲۴.
  38. Bandura, A., Social Learning Theory, Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall, 1977.
  39. Bem, S. L., Gender Schema Theory: A Cognitive Account of Sex Typing, Psychological Review, 88(4), 354–364, 1981.
  40. Bowlby, J., Attachment and Loss: Volume 1 – Attachment, New York: Basic Books, 1969.
  41. Giddens, A., Runaway World: How Globalization is Reshaping Our Lives, London: Profile Books, 2002.
  42. Kaplan, D., Families and the Meaning of Gender Roles, New York: Routledge, 2004.
  43. Kohlberg, L., The Philosophy of Moral Development: Moral Stages and the Idea of Justice, New York: Harper & Row, 1981.
  44. UNICEF, The State of the World's Children Report, New York: United Nations Children’s Fund UNICEF, 2020.