بررسی و تحلیل مفهوم مسئولیت‌پذیری اجتماعی در قرآن و جامعه‌شناسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته دکتری دین پژوهی- جامعه شناسی دین، پژوهشگر قرآن و تربیت اجتماعی جهاددانشگاهی، تهران: ایران

2 دانش آموخته دکتری علوم قرآن و حدیث، پژوهشگر گروه قرآن و تربیت اجتماعی جهاددانشگاهی، تهران، ایران

3 نویسنده مسئول، دانشجوی دکتری آموزش عالی، پژوهشگر گروه قرآن و تربیت اجتماعی جهاددانشگاهی، تهران، ایران

چکیده

هدف: مسئولیت‌پذیری اجتماعی یکی از پیشران‌های مهم توسعه جامعه و موضوع میان‌رشته‌ای و قابلیت بررسی در نگرش­ها و رشته­های گوناگون است. مقاله حاضر در پی ترسیم چارچوب مفهومی مشترک و میان‌رشته‌ای از مسئولیت‌پذیری اجتماعی از منظر قرآن و جامعه‌شناسی می­باشد.
روش: در استخراج مفاهیم مسئولیت­پذیری اجتماعی در جامعه­شناسی و قرآن از مطالعه اسنادی استفاده شده است. اسناد مورد مطالعه در جامعه­شناسی تمام متون و تحقیقاتی که به بررسی مفهوم مسئولیت­پذیری اجتماعی پرداخته و در قرآن، منبع اصلی قرآن کریم بوده است. ابزار جمع­آوری اطلاعات در هر دو با استفاده از فیش­برداری و شیوه تحلیلی داده در جامعه­شناسی تحلیل محتوا و در قرآن کدگذاری و تحلیل مفهومی بوده است. 
یافته: در نگاه جامعه­شناسی مسئولیت­پذیری اجتماعی دارای ابعادی نظیر اجتماعی، سیاسی، فرهنگی، اقتصادی، زیست محیطی و اخلاقی بوده که در قرآن علاوه بر این موارد مسئولیت­پذیری نظامی نیز مطرح شده است. در ارتباط دادن این ابعاد با ساحت­های وجودی انسان بحث از سه ساحت شناختی، عاطفی و عملکردی استنباط شده است.
نتیجه: در هر دو نگاه جامعه­شناسی و قرآن مسئولیت­پذیری اجتماعی از سه حیطه یا ساحت شناخت، عاطفه و عملکرد سرچشمه می­گیرد. هرکدام از این ساحت­ها بنابر تلفیق دو دانش در ابعاد اقتصادی، سیاسی، جامعه­ای، فرهنگی، اخلاقی، قانونی، زیست محیطی و نظامی با در نظر گرفتن شاخص­های آنها قابلیت بررسی دارند

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Examination and Analysis of the Concept of Social Responsibility in the Quran and Sociology

نویسندگان [English]

  • Zahra Feizi 1
  • Mohammad Parsaian 2
  • Leila Khosravi Morad 3
1 Corresponding Author,PhD in Religious Studies-Sociology of Religion, researcher in the Quran and Social Education Department of Jihad University
2 PhD in Quran and Hadith Sciences, researcher at the Quran and Social Education Department of Jihad University
3 PhD student in Educational Management, researcher in the Quran and Social Education Department of Jihad-e-Daneshgah
چکیده [English]

Objective: Social responsibility is one of the key drivers of societal development and an interdisciplinary concept that can be examined across diverse perspectives and academic fields. The present article seeks to develop a shared and interdisciplinary conceptual framework for social responsibility from the perspectives of the Qur’an and sociology.
Method: A documentary research approach was employed to extract the concepts of social responsibility in both sociology and the Qur’an. In the field of sociology, the documents reviewed included all texts and studies that have examined the concept of social responsibility, while in the Qur’anic analysis, the primary source was the Holy Qur’an. Data were collected in both domains through note-taking. The analytical method used for sociological data was content analysis, whereas in the Qur’anic study, coding and conceptual analysis were applied.
Result: From a sociological perspective, social responsibility encompasses dimensions such as social, political, cultural, economic, environmental, and ethical aspects. In the Qur’an, in addition to these dimensions, military responsibility is also addressed. When relating these dimensions to the existential domains of human beings, three domains are inferred: cognitive, affective, and behavioral.
Conclusion: In both sociological and Qur’anic perspectives, social responsibility originates from three domains: cognition, affect, and behavior. Each of these domains, based on the integration of the two bodies of knowledge, can be examined across economic, political, social, cultural, ethical, legal, environmental, and military dimensions, taking into account their respective indicators. 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Social responsibility
  • Sociology
  • Qur’an
  • Interdisciplinary

مراجع

  1. فهرست منابع

    1. قرآن کریم.
    2. ابن‌عجیبه، احمد، البحر المدید فى تفسیر القرآن المجید، انتشارات حسن عباس زکی، قاهره، مصر، 1419.
    3. ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب (چاپ سوم)، دارالصادر، بیروت، 1414.
    4. ابوالحسین، احمد بن فارس بن زکریا، معجم مقائیس اللغة (چاپ اول)، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم، قم، 1404.
    5. اشتراوس، آنسلم، و کوربین، جولیت، اصول روش تحقیق کیفی (بیوک محمدی، مترجم)، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، 1385.
    6. آلوسی، محمود بن عبدالله، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، منشورات محمد علی بیضون، دار الکتب العلمیة، بیروت، 1415.
    7. امیرکبیری، علی رضا، رویکردهای سازمان و مدیریت و رفتار سازمانی، نگاه دانش، تهران، 1385.
    8. باقری، خسرو، هویت علم دینی، فصلنامه حوزه و دانشگاه، (3)، 1374.
    9. بهادری، علی، پژوهش کیفی داده بنیاد «کدگذاری» و اهمیت، مراحل و شیوه اجرای آن در کارورزی دانشگاه فرهنگیان، دو فصلنامه راهبردهای نوین تربیت معلمان، 4(5)، 69-88، 1397.
    10. پانی پتی، ثناءالله، التفسیر المظهری، مکتبة رشدیه، کویته، 1412.
    11. جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، اسراء، قم، 1389.
    12. جوادی آملی، عبدالله، فلسفه حقوق بشر، اسراء، قم، 1393.
    13. جوادی آملی، عبدالله، رحیق مختوم، اسراء، قم، 1398.
    14. دلوی، محمدرضا، و جمشیدیان، مهدی، سازمان و مدیریت، انتشارات سیمین، تهران، 1381.
    15. رابینز، استفن پی، تئوری سازمان: ساختار و طرح سازمانی (سید مهدی الوانی و حسن دانایی‌فرد، مترجمان)، صفار، تهران، 1390.
    16. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، دار القلم، بیروت، 1412.
    17. رضائیان، علی، مبانی سازمان و مدیریت، سمت، تهران، 1392.
    18. رمضانی، خسرو، روان‌شناسی تربیتی (چاپ اول)، فاطمیه، یاسوج، 1379.
    19. زارعی متین، حسن، مدیریت رفتار سازمانی پیشرفته، آگاه، تهران، 1388.
    20. ساعتچی، محمود، نظریه‌پردازان و نظریه‌ها در روان‌شناسی (چاپ اول)، انتشارات سخن، تهران، 1377.
    21. سانتراک، جان، روان‌شناسی تربیتی (مرتضی امیدیان، مترجم؛ چاپ اول)، دانشگاه یزد، یزد، 1385.
    22. سلطانی، محمد رضا، درآمدی بر شناسایی نیازهای انسان از دیدگاه قرآن با تاکید بر برتری نیازهای معنوی در سلسله مراتب نیازها، مدیریت اسلامی، (86)، 9-44، 1392.
    23. سیف، علی‌اکبر، روان‌شناسی پرورشی، آگاه، تهران، 1385.
    24. شوکانی، محمد، فتح القدیر (چاپ اول)، دار ابن کثیر، دمشق، سوریه، 1414.
    25. شولتز، دوان، نظریه‌های شخصیت (یوسف کریمی و همکاران، مترجمان؛ چاپ اول)، نشر ارسباران، تهران، 1384.
    26. صاحب ناسی، احمدعلی، مطیع، مهدی، و حاجی اسماعیلی، محمدرضا، جایگاه نیازهای اولیه و اساسی انسان در آیات قرآن با نگاهی به نظریه یوهان گالتونگ در مقولۀ صلح و خشونت، آموزه‌های قرآنی، (34)، 31-52، 1400.
    27. صدر، محمدباقر، سنت‌های تاریخ در قرآن (سید جمال‌الدین موسوی، مترجم و محقق؛ چاپ سوم)، انتشارات تفاهم، تهران، 1381.
    28. طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، دفتر انتشارات اسلامی، قم، 1417.
    29. طبرسی، فضل بن حسن، جامع الجوامع، مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، قم، 1412.
    30. طریحی، فخرالدین بن محمد بن علی، مجمع البحرین، مؤسسةالبعثه، قم، 1416.
    31. علیگلی، جعفر، صفورایی پاریزی، محمدمهدی، و قائمی نیا، علیرضا، بررسی نیاز انسان به پذیرش در قرآن‌کریم با تأکید بر روش میدان معنایی، آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث، (32)، 209-233، 1398.
    32. قاسمی، بهروز، مدیریت رفتار سازمانی، انتشارات سپاهان، تهران، 1390.
    33. کریمی، یوسف، روان‌شناسی شخصیت (نظریه‌ها و مفاهیم) (چاپ نهم)، انتشارات پیام نور، تهران، 1385.
    34. گولد، جولیوس و همکاران، فرهنگ علوم اجتماعی، گروه مترجمان، مازیار، تهران، 1376.
    35. مورهد، گریفین، رفتار سازمانی (مهدی الوانی و غلامرضا معمارزاده، مترجمان)، چاپ گلشن، تهران، 1387.
    36. نیت، گیج، و برلاینرف، دیوید، روان‌شناسی تربیتی (غلامرضا خوی‌نژاد و همکاران، مترجمان؛ چاپ اول)، پاژه، مشهد، 1374.
    37. Adamz, J. S. Inequity in Social Exchanges. Advances in Social Psychology. 1965.
    38. Atkinson, R. et al. Introduction to Psychology. Harcourt Brace. 1983.
    39. Baron, R. A. Behavior in Organizations. Allyn & Bacon, Inc. 1986.
    40. Harold, G. K. Handbook of Religion and Mental Health. Academic Press. 1998.
    41. Herzberg, F., Mausner, B., & Snyderman, B. The Motivation to Work. Wiley, New York. 1959.
    42. Maslow, A. Motivation and Personality. Harper & Row Pub. 1970.
    43. Powell, R. The psychology of Religion and Spirituality? Yes And No. The International Journal of the Psychology of Religion, 1(1), 3-16. 1999.
    44. Robbins, S. P. Organization Behavior. Prentice-Hall. 1997.

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 21 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری: 20 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش: 21 آذر 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار