تحلیل مضمون ابعاد شناختی - رفتاری رنج برای پیشگیری از آسیب‌های روانی ناشی از آن در قرآن کریم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری روان‌شناسی، واحد سمنان، دانشگاه آزاد اسلامی، سمنان، ایران

2 نویسنده مسئول، دانشیار گروه روانشناسی، واحد تهران مرکز، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

3 استادیار گروه روا ن‌شناسی، واحد سمنان، دانشگاه آزاد اسلامی، ایران

چکیده

هدف: بخش مهمی از زندگی همه انسانها به نوعی توأم با رنج است. رنجهایی که می توانند با خود آسیبهای روانی متعددی به همراه داشته باشند که البته گریز از این آسیبها نیازمند شناخت مناسب نسبت به ماهیت رنج و اتخاذ رفتار صحیح در مواجهه با رنج است. این پژوهش با هدف بررسی دو بعد شناختی و رفتاری رنج از آیات قرآن کریم به عنوان راهنمای عملی زندگی، سعی در ارائه یک الگوی مناسب به منظور پیشگیری از آسیب‌های روانی ناشی از رنج دارد.
روش پژوهش: این پژوهش از نوع کیفی و به روش تحلیل مضمون است. تحلیل داده‌ها توسط نرم‌افزار MAXQDA انجام پذیرفت که در مجموع 2 مضمون غالب، 3 مضمون فراگیر، 6 مضمون سازمان‌دهنده و 19 مضمون پایه بود، استخراج شدند و سپس روابط میان این مضمون‌ها نیز در قالب یک الگو ارائه شد.
یافته‌ها: نتایج پژوهش نشان داد که بر اساس الگوی ارائه‌شده از آیات قرآن، انسانها با تأمل در چرایی رنجهایشان (ارزیابی وجودی انسان، تعین‌گرایی، انکار حقیقت، معنویت‌زدایی، نارضایتی معنوی، نقض هنجارهای اخلاقی، ویژگی‌های منفی اخلاقی) و همچنین چگونگی آنها (از دست دادن دلبستگی‌های دنیوی اعم از جانی و مالی) می‌توانند به شناخت عمیقی نسبت به رنجهایشان دست یابند.
نتیجه‌گیری: این شناخت به آنها کمک می‌کند تا به هنگام وقوع رنجها رفتارهای مناسبی چون (رضایتمندی، تمرکز معنوی، تغییر و تمایل به بهبود، پذیرش واقعیت، بهبود و ارتقاء ویژگی‌های اخلاقی، تاب‌آوری، خودنظارتی و کنترل نفس) از خود بروز دهند تا از بسیاری آسیبهای روانی پیشگیری کنند. 

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

A Thematic Analysis of the Cognitive–Behavioral Dimensions of Suffering for the Prevention of Its Psychological Consequences in the Qurʾān

نویسندگان [English]

  • Maryam Aghasi 1
  • Suzan Emamipur 2
  • Hossein Eghbali 3
1 Ph.D. Student in Psychology, Semnan Branch, Islamic Azad University, Semnan, Iran
2 Corresponding Author, Associate Professor of Psychology, Tehran Markaz Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
3 Assistant Professor of Psychology, Semnan Branch, Islamic Azad University, Semnan, Iran:
چکیده [English]

Objective: An important part of all human lives is somehow accompanied by suffering. These sufferings can lead to various psychological harms., but avoiding these harms requires proper understanding of the nature of suffering and adopting the right behavior in the face of suffering. This study aims to examine the two cognitive and behavioral dimensions of suffering from the verses of the Holy Quran as a practical guide to life, and tries to present an appropriate model to prevent psychological harms caused by suffering.
Research method: This study is qualitative and employs thematic analysis. Data analysis was conducted using MAXQDA software, which extracted a total of 2 overarching themes, 3 global themes, 6 organizing themes, and 19 basic themes. The relationships between these themes were then presented in the form of a model.
Findings:  The results of the study showed that, based on the model presented in the verses of the Quran, humans can gain a deep understanding of their suffering by reflecting on the why of their suffering (human existential evaluation, determinism, denial of truth, de-spiritualization, spiritual dissatisfaction, violation of moral norms, negative moral characteristics) as well as the how of their suffering (loss of worldly attachments, both physical and financial).
Conclusion: This understanding helps them to exhibit appropriate behaviors when suffering occurs, such as (Satisfaction, spiritual focus, change and desire for improvement, acceptance of reality, improvement and promotion of moral qualities, patience, self-monitoring and self-control) in order to prevent many psychological harms

کلیدواژه‌ها [English]

  • Cognitive Dimension
  • Behavioral Dimension
  • Suffering
  • Psychological Harm
  • Thematic Analysis

مراجع

  1. افلاطون، مجموعه آثار افلاطون، ترجمه محمدحسن لطفی، تهران: ابن‌سینا. ۱۳۵۰.
  2. اکبریان، سید محمد؛ سوری، محمد، «نقد و بررسی مسئله رنج در نظریه معنویت و عقلانیت»، فصلنامه علمی ـ پژوهشی فلسفه و الاهیات، شماره ۳، صص ۷۷–۹۷. ۱۳۹۶.
  3. امیری خراسانی، احمد؛ نیک‌پناه، فاطمه، «تحلیل نگاه عرفانی به درد و رنج در گزیده متون عرفانی قرن‌های پنجم، ششم و هفتم»، فصلنامه علمی ـ تخصصی مطالعات زبان و ادبیات غنایی، شماره ۳۸، صص ۸۳–۹۶. ۱۴۰۰.
  4. انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، تهران: سخن، چاپ اول. ۱۳۸۱.
  5. الدنبرگ، هرمان، فروغ خاور، ترجمه بدرالدین کتابی، تهران: اقبال. ۱۳۷۳.
  6. آنو، آرتور، روان‌شناسی رنج، ترجمه زهرا ادهمی، تهران: نشر دایره. ۱۳۸۹.
  7. آگوستین، اورل، اعترافات، ترجمه افسانه نجاتی، تهران: پیام امروز. ۱۳۸۳.
  8. ثقفی تهرانی، محمد، تفسیر روان جاوید، تهران: انتشارات برهان، چاپ سوم. ۱۳۹۸.
  9. جلالی، طهمورث، فرهنگ جلالی، تهران: اختران، چاپ اول. ۱۳۸۶.
  10. حسینی شاه عبدالعظیمی، حسین، تفسیر اثنی عشری، تهران: انتشارات میقات، چاپ اول. ۱۳۶۳.
  11. حزوابی، نوال؛ کیوانی، احسان، «تحلیل و ارزیابی مدخل درد و رنج در دایره‌المعارف قرآن لیدن»، نشریه قرآن‌پژوهی خاورشناسان، دوره ۱۹، شماره ۳۶. ۱۴۰۳.
  12. حاجی‌پور، حسین؛ مهدوی نور، سید حاتم؛ رادان، صغری؛ میرزایی، محمد، «معناشناسی آلام در قرآن کریم با تحلیل مضمون و با رویکرد اخلاقی»، دوفصلنامه قرآن و علم، دوره ۱۸، شماره ۳۴. ۱۴۰۳.
  13. دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه دهخدا، تهران: دانشگاه تهران. ۱۳۷۷.
  14. شوپنهاور، آرتور، در باب حکمت زندگی، ترجمه محمد مبشری، تهران: نیلوفر. ۱۳۸۸.
  15. صدری افشار، غلامحسین؛ حکمی، نسرین؛ حکمی، نسترن، فرهنگ معاصر فارسی، تهران: فرهنگ معاصر، چاپ سوم. ۱۳۸۱.
  16. صلیبا، میل، فرهنگ فلسفی، ترجمه منوچهر صانعی دره‌بیدی، تهران: حکمت. ۱۳۶۶.
  17. طباطبایی، محمدحسین، تفسیر المیزان، قم: انتشارات اسلامی. ۱۳۹۹.
  18. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن، تهران: انتشارات ناصرخسرو. ۱۳۷۲.
  19. طریحی، محمد بن فخرالدین، مجمع‌البحرین، تهران: کتابفروشی مرتضوی. ۱۳۷۵.
  20. طولی، فاروق؛ نجاتی، محمد؛ تقوی، سید عباس، «پرسش از معنای زندگی و ارتباط آن با رنج‌های انسان»، دوفصلنامه عقل و دین، شماره ۲۲، صص ۷–۲۲. ۱۳۹۹.
  21. طیب، سید عبدالحسین، اطیب‌البیان فی تفسیر القرآن، تهران: انتشارات اسلام، چاپ دوم. ۱۳۷۸.
  22. علیزمانی، امیرعباس؛ خلیلی، اکرم، «تئودیسه پرورش روح جان هیک»، پژوهشنامه فلسفه دین نامه حکمت، ۹(۲)، صص ۷۹–۹۴. ۱۳۹۰.
  23. عابدی جعفری، حسن؛ تسلیمی، محمد سعید؛ فقیهی، ابوالحسن؛ شیخ‌زاده، محمد، «تحلیل مضمون و شبکه مضامین: روشی ساده و کارآمد برای تبیین الگوهای موجود در داده‌های کیفی»، مجله اندیشه مدیریت جهادی، دوره ۵، شماره ۲، صص ۱۵۱–۱۹۸. ۱۳۹۰.
  24. عسگری، زهرا؛ نوروزی، رضا؛ محمدی، رضا، «از رنج تا گنج: تحلیل رویکردهای سه‌گانه به نقش تربیتی رنج»، علوم تربیتی و روان‌شناسی دانشگاه الزهراء، شماره ۱، صص ۵۱–۷۱. ۱۳۹۶.
  25. عمید، حسین، فرهنگ عمید (۳ جلدی)، تهران: امیرکبیر، چاپ سوم. ۱۳۷۴.
  26. فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، قم: هجرت. ۱۴۱۰ق.
  27. فرانکل، ویکتور، انسان در جستجوی معنا، ترجمه کیومرث پارسای، تهران: تمدن علمی. ۱۳۹۷.
  28. فردریکسون، جان، هم‌آفرینی تغییر: فنون تأثیرگذار درمان پویشی، ترجمه عنایت خلیقی سیگارودی، تهران: ارجمند. ۱۳۹۸.
  29. فیست، گریگوری جی؛ رابرتس، آن؛ فیست، تامی؛ فیست، جس، نظریه‌های شخصیت، ترجمه یحیی سیدمحمدی، تهران: نشر روان. ۱۴۰۰.
  30. قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، چاپ یازدهم. ۱۳۸۳.
  31. کی‌یرکگور، سورن، ترس و لرز، ترجمه عبدالکریم رشیدیان، تهران: نی. ۱۳۸۶.
  32. گرامی، غلامحسین، «بررسی و نقد نظریه رنجمندی انسان با تأکید بر تحلیل آیه چهارم سوره بلد»، دوفصلنامه علمی انسان‌پژوهی دینی، سال هجدهم، شماره ۴۵، صص ۲۹–۴۹. ۱۴۰۰.
  33. گرجی، مصطفی، «بررسی و تحلیل ماهیت درد و رنج در مثنوی»، مجله مطالعات عرفانی، شماره ۱۵، صص ۱۳۹–۱۶۲. ۱۳۹۱.
  34. مقیمی، پونه، تکه‌هایی از یک کل منسجم، تهران: بینش نو. ۱۴۰۰.
  35. مهتدی، حسین، «واکاوی ماهیت و مفهوم درد و رنج در اشعار فهدالعسکر»، پژوهشنامه ادب غنایی دانشگاه سیستان و بلوچستان، شماره ۳۲، صص ۲۱۷–۲۳۶. ۱۳۹۸.
  36. مهدوی آزادبنی، رمضان؛ علیزاده، سیده مریم، «نقش معرفتی درد و رنج از دیدگاه قرآن کریم و روایات»، فصلنامه مطالعات قرآنی، شماره ۲۸، صص ۷۱–۹۱. ۱۳۹۵.
  37. محبتی، مریم؛ علیزمانی، امیرعباس، «رنج، ایمان و معنا از دیدگاه داستایفسکی»، مجله فلسفه و کلام انسانی، شماره ۱، صص ۱۷۱–۱۹۷. ۱۳۹۱.
  38. موسوی، سید محمدحسین؛ رستمی، محمدحسین، «بررسی تطبیق مسئله رنج در بودا و امامان شیعه»، شیعه‌شناسی، دوره ۹، شماره ۳۵، صص ۹۱–۱۱۱. ۱۳۹۰.
  39. محمودی، حسین؛ دادبه، اصغر، «رنج از دیدگاه مولانا با نگاهی به مسئله شر»، پژوهشنامه فلسفه دین، دوره ۱۱، شماره ۲، صص ۱۶۳–۱۸۸. ۱۳۹۲.
  40. مکارم شیرازی، ناصر، برگزیده تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب اسلامیه. ۱۳۸۶.
  41. یالوم، اروین، هنر درمان، ترجمه: سپیده حبیب، تهران‌‌‌: ‏‌‏‌‏‌‏‌انتشارات قطره، 1400.
  42. یگانه، شبنم، آذر اسماعیل، زیرک ساره، »مقایسه تطبیقی معنای رنج در اندیشه ویکتور فرانکل و مولانا«، فصلنامه علمی جستارنامه ادبیات تطبیقی، سال پنجم، شماره 16، صص 62- 93، 1400.
  43. Braun, V., & Clarke, V. Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. 2006.
  44. Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. Naturalistic inquiry. Beverly Hills, CA: Sage Publications. 1985.
  45. Gorgi, M. Investigating and analyzing the nature of pain and suffering in the spiritual Masnavi. Journal of Mystical Literature Studies, 8(1), 139–162. 2012.
  46. Leahy, R. L. Cognitive therapy techniques (H. Hamidpour & Z. Andoz, Trans.). Tehran: Arjmand Publications. 2023.
  47. McNamee, S. Postmodern psychotherapeutic ethics: Relational responsibility in practice. Human Systems: The Journal of Therapy, Consultation & Training, 20(1), 57–71. 2009.
  48. Mijatovic, F. (In)active God: Coping with suffering and pain from the perspective of Christianity. Religions, 12, 939. 2021.
  49. White, R. Levinas, the philosophy of suffering and ethics of compassion. The Heythrop Journal, 53(1), 111–123. 2012.

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 16 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری: 14 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش: 12 آذر 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار