فلسفه دانش پزشکی در قرآن: چیستی، چرایی و چگونگی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 نویسنده مسئول، مدیر گروه فقه پزشکی قانونی مرکز تحقیقات پزشکی قانونی و دانش آموخته جامعه المصطفی العالمیه قم، ایران

2 استاد جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران

3 عضو فرهنگستان علوم پزشکی جمهوری اسلامی ایران، تهران، عضو گروه توسعه فناوری سلامت دانشگاه علوم پزشکی، قم، ایران، مدیر گروه قرآن و بهداشت و سلامت جامعه المصطفی، قم، ایران

چکیده

هدف: تبیین ضرورت، مبانی و اصول فلسفه دانش پزشکی از منظر قرآن کریم به منظور ارائه چارچوبی توحیدی برای تحول در نظام سلامت و ارتقای نگاه پزشکان از رویکردی صرفاً مادی به نگاهی جامع (جسم و روح) در تشخیص و درمان.
روش: این پژوهش بنیادی با روش کتابخانه‌ای و با استفاده از منابع مکتوب و اینترنتی انجام شده است. اطلاعات با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد تفسیر قرآن و استفاده از براهین عقلی و روایات معصومین(ع) بررسی شده است.
یافته‌ها: مبانی علم پزشکی از منظر قرآن در دو بخش هستی‌شناختی (توحید، هدفمندی هستی، تأثیر عوالم بر یکدیگر) و معرفت‌شناختی (طبیب حقیقی خداوند است، محوریت علم، اولویت داروهای طبیعی) تبیین شد. همچنین اصولی چون جامعیت سلامت و نقش معنویت در درمان، رابطه سازگارانه قرآن با علم تجربی و اشارات اعجازگونه قرآن به مسائل پزشکی بررسی گردید. نتیجه آنکه قرآن با ارائه زیرساخت‌های توحیدی، سلامت را در ابعاد جسمی، روحی و معنوی تعریف کرده و بازتعریف مفهوم سلامت، رویکرد کل‌نگر، تربیت طبیب حکیم و توجه به معنویت در درمان از پیشنهادهای اساسی برای تحول در نظام سلامت مبتنی بر ارزش‌های اسلامی است.
نتیجه‌گیری: این پژوهش نشان می‌دهد که قرآن کریم با ارائه مبانی هستی‌شناختی (توحیدمحوری، هدفمندی خلقت) و معرفت‌شناختی (شفابخشی حقیقی از آن خدا، محوریت علم و معنویت)، چارچوبی جامع برای فلسفه پزشکی ترسیم می‌کند. در این نگاه، سلامت صرفاً به فقدان بیماری جسمی تقلیل نمی‌یابد، بلکه مفهوم‌ای چندبعدی شامل طهارت معنوی، تعادل روحی و ارتباط با خداوند است. رابطه قرآن با علم تجربی نیز نه تقابلی، بلکه تعاملی حکیمانه و مبتنی بر تفکیک حوزه‌های هدایت‌گری از پژوهش تجربی است. بنابراین، بازتعریف سلامت بر اساس جهان‌بینی توحیدی، توسعه رویکرد کل‌نگر به انسان، تربیت طبیبان حکیم آشنا با معارف اسلامی و گنجاندن معنویت در فرآیند درمان، از الزامات تحول بنیادین در نظام سلامت مبتنی بر ارزش‌های اسلامی است. 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Philosophy of Medical Science in the Qurʾān: Its Nature, Purpose, and Modality

نویسندگان [English]

  • Yosef fateminia 1
  • MohammadAli Rezaee Esfahani 2
  • Abbasali vashian 3
1 Corresponding Author, Graduate of Al-Mustafa International University, Director of the Forensic Medicine Jurisprudence Department, Forensic Medicine Research Center
2 Professor at Al-Mustafa International University
3 Member of the Academy of Medical Sciences of the Islamic Republic of Iran; Member of the Health Technology Development Department, Qom University of Medical Sciences; Director of the Quran and Health Department, Al-Mustafa Community
چکیده [English]

Objective: The philosophy of medical science, as a second-order discipline, undertakes a reflective and meta-theoretical inquiry into the nature, purpose, and methodology of medical knowledge. Given the pivotal role of medicine in promoting human well-being and the necessity of clarifying its philosophical foundations, this study adopts an innovative approach by examining medical knowledge through the lens of Qurʾānic verses and Islamic narrations. Its objective is to identify the relationship between religious teachings and the philosophical underpinnings of medical science, and to articulate a religious framework for understanding medical knowledge.
Method: The research employs a descriptive–analytical method and draws upon interdisciplinary, library-based sources, incorporating both Qurʾānic verses and transmitted traditions. While the Qur'an and the narrations do not explicitly present a formal philosophy of medicine, they articulate foundational principles, values, and metaphysical commitments that undergird medical knowledge.
Results: The findings are organized into three principal axes: the nature (whatness) of medical science, its purpose (whyness), and its mode of operation (howness) from the perspective of the Qurʾān and narrations. Numerous Qurʾānic verses address issues related to health and hygiene, thereby providing essential principles for the formation of what has been termed “Islamic medicine.” The most significant foundations related to medical knowledge in these sources are ontological and epistemological in nature. Among the ontological foundations are the createdness of the universe by God and His comprehensive sovereignty over all affairs. Two contrasting outlooks toward reality—a reductionist view confined to the material world and a holistic view encompassing all levels of existence—yield fundamentally different conceptions of health. Within the epistemological domain, medical knowledge extends beyond worldly well-being to encompass eschatological health. The order of existence is structured upon the principle of health and the prevention of illness, and the scope of health is remarkably expansive, extending from birth to post-mortem existence. This dimension is examined in the discussion of the purpose of medical science, where its necessity, aims, and ultimate ends are analyzed.
Conclusion: Health, in this framework, is not merely the absence of physical disease but includes spiritual well-being. Indeed, the essence of health is understood as equilibrium among bodily, psychological, and spiritual dimensions. In considering the modality of medical science from the perspective of Qurʾānic verses and narrations, principles such as belief in the law-governed and optimal structure of the cosmos, as well as the efficacy of supplication and communion with God in shaping human destiny, are emphasized as factors contributing to human health

کلیدواژه‌ها [English]

  • Philosophy of Medical Science
  • Principles of Medical Science
  • Traditional Medicine
  • Islamic Medicine
  • Modern Medicine
  • Ontological Foundations
  • Epistemological Foundations
  1. قرآن کریم.
  2. ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، القانون فی الطب، قاهره، نشر المثنی. 1290.
  3. ازدی، عبدالله بن محمد، کتاب الماء، دانشگاه علوم پزشکى ایران، مؤسسه مطالعات تاریخ پزشکى، طب اسلامى و مکمل، تهران. 1387 ه.ش.
  4. ابن‌منظور، لسان العرب، دارالفکر، بیروت. 1990.
  5. احمد امین، اسلام پزشک بی‌دارو، نسل جوان، تهران. 1368.
  6. ایرانی، اکبر و دیگران، طب روحانی، اهل قلم، تهران. 1383.
  7. بی‌آزار شیرازی، عبدالکریم، مسائل درمانی، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران. 1374.
  8. پاک‌نژاد، رضا، اولین دانشگاه آخرین پیامبر، تهران، مکتب اسلامیه و بنیاد فرهنگی شهید. 1363.
  9. پرفسور توماس سادلر، رویان‌شناسی لانگمن، مترجمان: دکتر مسلم بهادری و دکتر عباس شکور، تهران. 1398.
  10. دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، نرم‌افزار. بی‌تا.
  11. جوادی آملی، عبدالله، منزلت عقل در هندسه معرفت دینی، نشر اسراء. 1388.
  12. حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، کتابچی، تهران. 1386.
  13. حاجبی، محمد حسین، پزشکان خودتان باشید، تهران، نشر ثالث. 1378.
  14. الحویزی، عبدالعلی العروسی، نورالثقلین، قم، المطبعة العلمیه. 1383.
  15. خسروپناه، عبدالحسین، مجله پژوهشی اندیشه نوین دینی، سال سوم، شماره دهم، پاییز. 1387.
  16. دیاب، عبدالحمید و قرقوز، طب در قرآن، ترجمه چراغی، تهران، انتشارات حفظی. بی‌تا.
  17. رضایی اصفهانی، محمد علی، منطق تفسیر قرآن (4)، مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی (ص)، قم. 1392.
  18. رضایی اصفهانی، محمد علی، درآمدی بر تفسیر علمی قرآن، انتشارات اسوه، قم. 1365.
  19. راشدی، حسن، نمازشناسی، ستاد اقامه نماز و احیای زکات، تهران. 1380.
  20. راغب اصفهانی، ابوالقاسم الحسین بن محمد، مفردات فی غریب القرآن، تهران، المکتبة الرضویه. 1332.
  21. سجادی، سید جعفر، فرهنگ اصطلاحات فلسفی ملاصدرا، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. 1392.
  22. فخر رازی، محمد بن عمر، تفسیر کبیر مفاتیح الغیب، اساطیر، تهران. 1379.
  23. قرشی، سید علی‌اکبر، قاموس قرآن، تهران، دارالکتب الاسلامیه. 1378.
  24. قرا ملکی، احد فرا مرز، روش‌شناسی مطالعات دینی، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی. 1388.
  25. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، دارالثقلین، تهران. 1393.
  26. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه نوری همدانی، قم، بنیاد علمی و فکری علامه. 1366.
  27. عباس‌نژاد، محسن و دیگران، قرآن و طب، بنیاد پژوهش‌های حوزه و دانشگاه، مشهد. 1385.
  28. علیدوست، ابوالقاسم، درس‌گفتار فلسفه فقه، جلسه 1: چیستی‌شناسی فلسفه‌ مضاف و اقسام آن، پایگاه شبکه اجتهاد. بی‌تا.
  29. مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش فلسفه، ج1، سازمان تبلیغات اسلامی، شرکت چاپ و نشر بین‌الملل، تهران. 1369.
  30. مصطفوی کاشانی، جلال، دارو مسئله پزشکی قرن، تهران، کیهان. 1391.
  31. مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات قرآن الکریم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد. 1371.
  32. مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، اسلامیه، تهران. 1386.
  33. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه. 1371.
  34. مفید، محمد بن محمد، تصحیح الاعتقادات الامامیه، الموتمر العالمی لافیه الشیخ المفید، قم. 1371.
  35. مقدسی، حمید، فرهنگ اصطلاحات پزشکی، چاپ دوازدهم، نشر واژه‌پرداز. 1401.
  36. مجوسی، علی بن عباس، کامل الصناعة الطبیة، مؤسسه احیاء طب طبیعى، جلال‌الدین، قم. 1387.
  37. نورمحمدی، غلام‌رضا، نگرش نوین به طب، پژوهش حوزه، شماره 18. 1388.
  38. نورمحمدی، غلام‌رضا، درآمدی بر نظام جامع سلامت اسلام، ج1، قم: نشر فقه. 1396.
  39. نجفی، گودرز، مطالب شگفت‌انگیز قرآن، نشر سبحان، تهران. 1386.
  40. واشیان، عباسعلی، بهداشت و سلامت معنوی از منظر قرآن. 1398.

یزدی، مرتضی، دانستنی‌های پزشکی، تهران، ج3، شرکت نشر نقد افکار. 1364