مؤلفه‌های مفهوم سازمان از نظر قرآن کریم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 نویسنده مسئول، استادیار گروه مدیریت، مجتمع آموزش عالی علوم انسانی، جامعة المصطفی العالمیة، ایران، قم،

2 استاد دانشکده مدیریت و حسابداری، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

3 دانشیار گروه قرآن و علوم انسانی، مجتمع عالی قرآن وحدیث، جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران

چکیده

هدف:در رویکرد متعارف دانش مدیریت و سازمان، مؤلفه‌های اصلی سازمان عبارت‌اند از: حضور حداقل دو نفر، وجود روابط آگاهانه ناشی از سلسله‌مراتب رسمی، و تلاش مشترک برای دستیابی به هدفی مشخص. با توجه به این ویژگی‌ها، تشخیص سازمان از غیرسازمان با محدودیت‌هایی همراه است. افزون بر این، تعریف سازمان با مؤلفه‌های یادشده، مبنای شکل‌گیری بسیاری از گزاره‌های توصیفی و هنجاری در دانش مدیریت و سازمان بوده و جهت‌گیری مباحث این حوزه را تعیین کرده است. از این رو، بررسی مفهوم سازمان در قرآن کریم، بر اساس آموزه‌های وحیانی، مقدم بر دیگر مسائل سازمان تلقی می‌شود.
روش: در این پژوهش، با بهره‌گیری از روش استنطاقی برگرفته از نظریه شهید صدر (رضوان‌الله‌علیه)، پرسش اصلی «نظر کلام‌الله مجید در مورد مؤلفه‌های سازمان چیست؟» به چهار پرسش جزئی‌تر تجزیه شده و پاسخ آن‌ها از آیات قرآن استخراج گردیده است.
یافته ها: کتاب الهی با تأکید بر نیازهای جسمی و روحی انسان، سازمان را ابزاری برای تأمین این نیازها معرفی می‌کند و مؤلفه‌هایی همچون «استخدام متقابل»، «رضایتمندی»، حضور حداقل «دو موجودیت انسانی» با «توانایی تأمین نیازهای یکدیگر» و ارتباط از طریق «سلسله‌مراتب رسمی یا غیررسمی» برای تحقق اهداف را به‌عنوان عناصر مقوّم سازمان اثبات می‌نماید.
نتیجه گیری: مقایسه مفهوم سازمان از منظر وحی الهی با رویکردهای متعارف، علاوه بر گسترش دامنه محتوایی دانش مدیریت، موجب شمول سایر گروه‌های اجتماعی و ورود به حوزه‌های علوم سیاسی و جامعه‌شناسی می‌شود. این امر جهت‌گیری تازه‌ای در مباحث سازمانی ایجاد کرده است؛ به‌گونه‌ای که گزاره‌های توصیفی و هنجاری این دانش، همچون «گزاره اختیار و رضایت کارکنان»، هم‌سو با مفهوم مورد نظر قرآن کریم تدوین شده و توسعه و انسجام بیشتری یافته‌اند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Constitutive Components of the Concept of Organization from the Perspective of the Qurʾān

نویسندگان [English]

  • Mohammad Ali Sedighi 1
  • Ali Rezaian 2
  • Seyed Hamid Jazayeri 3
1 Corresponding Author, Assistant Professor,Islamic Humanities Higher Education Complex, Al-Mustafa International University, Qom, Iran
2 Full Professor, Faculty of Management & Accounting, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran
3 Associate Professor, Quran and Hadith Higher Education Complex, Al-Mustafa International University, Qom, Iran
چکیده [English]

Objective: Within conventional management and organizational theory, the principal components of an organization are commonly identified as: the presence of at least two individuals, consciously structured relationships derived from a formal hierarchy, and coordinated efforts directed toward the attainment of a specified objective. Despite their analytical utility, these criteria impose certain limitations on distinguishing organizations from non-organizational collectives. Moreover, defining organization solely through these components has shaped a wide range of descriptive and normative propositions within management theory and has significantly influenced the trajectory of discourse in this field. Accordingly, examining the concept of organization in the Qur'an on the basis of revelatory teachings is regarded as foundational to other organizational inquiries.
Method: In this study, employing the method of istintāq (systematic interrogation of the text) derived from the theory of Muhammad Baqir al-Sadr, the central question—“What is the position of the Qurʾān regarding the constitutive components of organization?”—is analytically divided into four subsidiary questions, whose answers are extracted from relevant verses.
Results: The Qurʾān, emphasizing both the physical and spiritual needs of human beings, presents organization as an instrumental structure designed to fulfill these needs. It affirms such constitutive elements as “mutual utilization” (reciprocal employment of capacities), “mutual satisfaction,” the presence of at least “two human entities” possessing the “capacity to meet one another’s needs,” and relational structures established through “formal or informal hierarchies” for the realization of shared objectives.
Conclusion: A comparison between the Qurʾānic conception of organization and prevailing theoretical approaches not only broadens the substantive scope of management knowledge but also extends its applicability to other social groups and opens avenues for interdisciplinary engagement with political science and sociology. This perspective generates a renewed orientation in organizational studies, such that descriptive and normative propositions—such as the principle of employee agency and consent—are reformulated in alignment with the Qurʾānic conception, thereby attaining greater coherence and developmental depth.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Organization
  • Istintāq
  • Constitutive Components
  • Needs
  • Normative Instruments
  • Mutual Utilization
  1. قرآن کریم.
  2. ابن فارس، احمد بن فارس. معجم مقاییس اللغة. قم: مکتب الإعلام الاسلامی، چاپ اول، 1404‌ق.
  3. ابن منظور، محمد بن مکرم. لسان العرب. بیروت: دارالفکر، چاپ سوم، 1414‌ق.
  4. ابوالفتوح رازی، حسین بن علی. روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن. مشهد: آستان قدس رضوی، چاپ اول، 1408‌ق.
  5. اسکات، دبلیو. ریچارد. سازمان‌ها: سیستم‌های عقلایی، طبیعی و باز. ترجمه حسن میرزایی اهرنجانی. تهران: سمت، چاپ اول، 1387.
  6. آخوند خراسانی، محمدکاظم. کفایه الاصول. قم: جامعه مدرسین، چاپ پنجم، 1429‌ق.
  7. آلن اندرسون و آنا کپیریانو. رفتار سازمانی اثربخش: رویکردی مبتنی بر مهارت‌ها و فعالیت‌ها. ترجمه علی‌رضا جباری، مجید پسران قادر، عباس کحال‌زاده. تهران: شرکت سیم لاکی فارس، چاپ اول، 1377.
  8. آلوسی، سید محمود. روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم. بیروت: دارالکتب العلمیه، چاپ اول، 1415‌ق.
  9. بلانچارد، کنت اچ؛ هرسی، پاول. مدیریت رفتار سازمانی. ترجمه قاسم کبیری. تهران: جهاد دانشگاهی، چاپ ششم، 1378.
  10. بوریل، مورگان؛ گیبسون، گارت. نظریه‌های کلان جامعه‌شناختی و تجزیه‌وتحلیل سازمان. ترجمه محمدتقی نوروزی. تهران: سمت، چاپ اول، 1383.
  11. بیضاوی، عبدالله بن عمر. أنوار التنزیل و أسرار التأویل. بیروت: دار احیاء التراث العربی، چاپ اول، 1418‌ق.
  12. پورعزت، علی‌اصغر؛ هاشمیان، محمدحسین. «استعاره راه: معرفت‌شناسی صدرایی و تبیین هستی‌شناختی سازمان». نامه حکمت، شماره 10.
  13. جوادی آملی، عبدالله. انتظار بشر از دین. قم: اسراء، چاپ ششم، 1389‌ش.
  14. جوادی آملی، عبدالله. تفسیر تسنیم. قم: اسراء، چاپ هشتم، 1389.
  15. جوادی آملی، عبدالله. رحیق مختوم. قم: اسراء، چاپ سوم، 1386‌ش.
  16. جوادی آملی، عبدالله. شریعت در آینه معرفت. قم: اسراء، چاپ پنجم، 1386‌ش.
  17. جوادی آملی، عبدالله. فطرت در قرآن. قم: اسراء، 1376‌ش.
  18. جوانعلی آذر، مرتضی. سیمای سازمان از نگاه اسلام در پرتوی استعاره امانت. تهران: دانشگاه امام صادق×، چاپ اول، 1391.
  19. دانایی‌فرد، حسن. نظریه‌پردازی: مبانی و روش‌شناسی‌ها. تهران: سمت، چاپ چهارم، 1396.
  20. دفت، ریچارد ال. تئوری و طراحی سازمان. ترجمه علی پارساییان و سید محمد اعرابی. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، چاپ چهارم، 1384.
  21. رابینز، استیفن پی؛ دی سنزو، دیوید ای. مبانی مدیریت. ترجمه سید محمد اعرابی و محمد رضوانی‌فر. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، چاپ اول، 1393.
  22. راغب اصفهانی، حسین بن محمد. مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: دارالقلم، چاپ اول، 1412‌ق.
  23. رحمان‌سرشت، حسین. نظریه‌های سازمان و مدیریت. تهران: نشر دوران، چاپ دوم، 1386.
  24. رضاییان، علی. مبانی مدیریت رفتار سازمانی. تهران: سمت، چاپ چهاردهم، 1393.
  25. زمخشری، محمود. الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. بیروت: دارالکتب العربی، چاپ سوم، 1407‌ق.
  26. سایمون، هربرت. رفتار اداری سازمان. ترجمه محمدعلی طوسی. تهران: مرکز آموزش مدیریت دولتی، چاپ اول، 1371.
  27. سید قطب، ابراهیم شاذی. فی ظلال القرآن. بیروت: دارالشروق، چاپ هفدهم، 1412‌ق.
  28. شرمرهورن، جان آر؛ هانت، جیمز جی؛ ازبورن، ریچارد آن. مدیریت رفتار سازمانی. ترجمه مهدی ایران‌نژاد پاریزی و همکاران. تهران: مؤسسه تحقیقات و آموزش مدیریت، چاپ چهارم، 1386.
  29. شریف لاهیجی، محمد بن علی. تفسیر شریف لاهیجی. تهران: دفتر نشر داد، چاپ اول، 1373‌ش.
  30. طباطبایی، سید محمدحسین. اصول فلسفه و روش رئالیسم. قم: صدرا، چاپ دهم، 1377.
  31. طباطبایی، سید محمدحسین. المیزان فی تفسیر القرآن. قم: جامعه مدرسین، چاپ پنجم، 1417‌ق.
  32. طبرسی، فضل بن حسن. جوامع الجامع. تهران: دانشگاه تهران و حوزه علمیه قم، چاپ اول، 1377‌ش.
  33. طبرسی، فضل بن حسن. مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصر خسرو، چاپ سوم، 1372‌ش.
  34. طریحی، فخرالدین محمد. مجمع البحرین. تهران: مرتضوی، چاپ سوم، 1375‌ش.
  35. طوسی، محمد بن حسن. التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
  36. طیب، سید عبدالحسین. اطیب البیان فی تفسیر القرآن. تهران: انتشارات اسلام، چاپ دوم، 1378‌ش.
  37. عروسی حویزی، عبدعلی بن جمعه. تفسیر نور الثقلین. قم: اسماعیلیان، چاپ چهارم، 1415‌ق.
  38. فخر رازی، محمد بن عمر. مفاتیح الغیب. بیروت: دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، 1420‌ق.
  39. فضل‌الله، سید محمدحسین. تفسیر من وحی القرآن. بیروت: دارالملاک، چاپ دوم، 1419‌ق.
  40. فیض کاشانی، ملا محسن. تفسیر الصافی. تهران: الصدر، چاپ دوم، 1415‌ق.
  41. قراملکی، احد فرامرز. روش‌شناسی مطالعات دینی. مشهد: دانشگاه رضوی، چاپ چهارم، 1387‌ش.
  42. قمی مشهدی، محمد بن محمدرضا. تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب. تهران: وزارت ارشاد اسلامی، چاپ اول، 1368‌ش.
  43. مدرسی، سید محمدتقی. من هدی القرآن. تهران: دار المحبی الحسین، چاپ اول، 1419‌ق.
  44. مقیمی، سید محمد. مبانی سازمان و مدیریت. تهران: راه دانش، چاپ دوم، 1394.
  45. مکارم شیرازی، ناصر. الأمثل فی تفسیر کتاب الله المنزل. قم: مدرسه امام علی‌بن ابی‌طالب، چاپ اول، 1421‌ق.
  46. مکارم شیرازی، ناصر. تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه، چاپ اول، 1374‌ش.
  47. میچل، ترنس آر. مردم در سازمان‌ها. ترجمه حسین شکرکن. تهران: رشد، چاپ چهارم، 1389.