نقش ولایت در شکل‌گیری و استحکام هویت دینی بر اساس نگره قرآنی امام شهید خامنه‌ای ( قدس سره)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 پژوهشگر همکار گروه اهل بیت پژوهی در عرصه بین الملل پژوهشکده بین المللی امام رضا علیه السلام

2 مدیر گروه اهل بیت پژوهی در عرصه بین الملل پژوهشکده بین المللی امام رضا علیه السلام جامعة المصطفی العالمیه خراسان

چکیده

هدف: پژوهش حاضر با هدف بازخوانی و تحلیل نقش محوری «ولایت» در شکل‌گیری و استحکام «هویت دینی» بر اساس نگره قرآنی مقام معظم رهبری (مدظله‌العالی) انجام شد. مطالعه به دنبال تبیین دلایل عدم تحقق هویت دینی جامع در جوامع اسلامی، علی‌رغم ایمان به مبدأ و معاد و انجام مناسک دینی است.
روش‌: پژوهش توصیفی ـ تحلیلی است و با تحلیل دیدگاه‌های حضرت آیت الله خامنه‌ای ، متون قرآنی و روایی مرتبط با مفاهیم هویت دینی و ولایت بررسی شد. داده‌ها از طریق تحلیل محتوای بیانات رهبر معظم انقلاب و روایات معصومان (علیهم‌السلام) گردآوری و تحلیل شدند.
یافته‌ها: نتایج نشان می‌دهد ولایت نه تنها جزئی از دین، بلکه «پایه اساسی» و «کلید فهم» آن است و نقش «سیستم‌عامل» در هویت دینی دارد. ولایت شرط صحت اعمال عبادی و عامل انسجام و تمایز در برابر غفلت عمومی است. تحلیل ابعاد ولایت مؤمنان (همبستگی درونی و نفوذناپذیری فکری ـ سیاسی) و ارتباط آن با ولایت الهی و طاغوت، نقش محوری ولایت الهی در تقویت هویت دینی را آشکار می‌سازد.
نتیجه‌: ولایت، به عنوان اصل قرآنی و امتداد ولایت الهی، نقشی حیاتی در تکوین و استحکام هویت دینی فردی و جمعی دارد. این اصل ضمن ایجاد انسجام درونی و مقاومت در برابر سلطه بیگانگان، هویت توحیدی را تقویت و راه مقابله با چالش‌های ناشی از ولایت طاغوت را فراهم می‌کند. ترویج فرهنگ ولایت و درک صحیح از جایگاه آن برای تحقق هویت اسلامی جامع و مقتدر ضروری است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The Role of Wilayah in the Formation and Consolidation of Religious Identity Based on the Quranic Perspective of Ayatollah Sayyid Ali Khamenei

نویسندگان [English]

  • Dad Mohammad Amiri 1
  • Mohammad Ghafouri 2
1 Corresponding Author, Research Fellow, Imam Reza International Research Institute, Al Mustafa International University, Khorasan Branch, Iran:
2 Head of the Department of Ahl al Bayt Studies in the International Arena, Imam Reza International Research Institute, Al Mustafa International University, Khorasan Branch, Iran:
چکیده [English]

OBJECTIVE: This study examines the central role of Wilayah (divine authority and guardianship) in forming and consolidating religious identity based on the Quranic thought of Ayatollah Sayyid Ali Khamenei, addressing why comprehensive religious identity often fails to materialize in Islamic societies despite widespread individual devotion.
METHOD: Adopting a descriptive-analytical methodology rooted in Fiqh al-Hadith and qualitative content analysis, this research investigates Quranic verses, Islamic narrations, and the analytical speeches and writings of Ayatollah Khamenei regarding religious identity, Wilayah, and social cohesion.
FINDINGS: The study reveals that Wilayah is not merely an isolated component of Islam, but its fundamental foundation and interpretative key, functioning as the structural “operating system” for religious identity. It establishes the prerequisite condition for the validity and spiritual acceptance of devotional acts and serves as the primary unifying mechanism against collective negligence. Wilayah operates across two crucial dimensions among believers: internal solidarity (Rahma'u Baynahum) and political-intellectual impenetrability (Ashidda'u 'ala al-Kuffar). Analyzing the dialectical interplay between Divine Wilayah, Believers' Wilayah, and Taghut's Wilayah demonstrates that Divine Wilayah provides the necessary ontological axis for safeguarding monotheistic identity against tyrannical subjugation.
CONCLUSION: Wilayah plays a vital, irreplaceable role in constructing individual and collective Islamic identity. By fostering internal harmony and resilience against foreign domination, it consolidates monotheistic identity and offers an active pathway to counter Taghut. Promoting a profound understanding of Wilayah is essential for establishing a unified, resilient, and dignified Islamic society.

کلیدواژه‌ها [English]

  • : Religious Identity
  • Wilayah
  • Holy Quran
  • Ayatollah Sayyid Ali Khamenei
  • Wilayah of Taghut
  • Islamic Cohesion

مراجع

  1. آذرتاش، آذرنوش، فرهنگ معاصر عربی - فارسی، تهران: نی، ۱۳۸۶.
  2. ابراهیم، مصطفی، المعجم الوسیط، قاهره: دار الدعوة، ۱۹۸۹.
  3. ابن بابویه، محمد بن علی، عیون أخبار الرضا علیه السلام، تهران: اسلامیه، ۱۳۷۸.
  4. ابن عبد ربه، احمد بن محمد، العقد الفرید، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۷ق.
  5. ابن‌فارس، احمد بن فارس، معجم مقاییس اللغة، بیروت: دار إحیاء الکتب العربیة | مکتب الإعلام الإسلامی. مرکز النشر، بی‌تا.
  6. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع، ۱۴۰۷ق.
  7. اریکسون، اریک، مقدمات روان شناسی اریکسون ترجمۀ سهیلا خداوردیان و سعید حسن زاده، تهران: پندار تابان، ۱۳۹۶.
  8. ازهری، محمد بن احمد، تهذیب اللغة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
  9. ایزوتسو، توشی‌هیکو، مفاهیم اخلاقی - دینی در قرآن مجید ترجمۀ فریدون بدره‌ای، تهران: فرزان روز، ۱۳۹۴.
  10. برقی، احمد بن محمد، المحاسن، قم: دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۷۱.
  11. بیهقی، براهیم بن محمد، المحاسن و المساوی، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۰ق.
  12. جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح للجوهری، بیروت: دار العلم للملایین، بی‌تا.
  13. جوادی آملی، عبدالله، ولایت فقیه : رهبری در اسلام، قم: مرکز نشر فرهنگى رجاء، ۱۳۶۸.
  14. جوادی آملی، عبدالله، ولایت در قرآن، قم: اسرا، ۱۳۸۳.
  15. حسینی طهرانی، محمدحسین، امام شناسی، مشهد: علامه طباطبایی، ۱۴۲۶ق.
  16. حق‌جو، عبدالله، ولایت در قرآن ولایت رحمانی و ولایت شیطانی، قم: زائر، ۱۳۸۹.
  17. خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در دیدار کارگزاران نظام، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی‌خامنه‌ای، https://khl.ink/f/2834، ۱۳۷۶، ۶ اردیبهشت.
  18. خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در دیدار فرماندهان نیروى هوایى ارتش، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی‌خامنه‌ای، https://khl.ink/f/18989، ۱۳۹۰، ۱۹ بهمن.
  19. خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در دیدار شرکت‌کنندگان در مسابقات بین‌المللی قرآن، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی‌خامنه‌ای، https://khl.ink/f/36331، ۱۳۹۶، ۷ اردیبهشت.
  20. خامنه‌ای، سیدعلی، روشنای آینده، تهران: انقلاب اسلامی، ۱۳۹۷.
  21. خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در دیدار مسئولان نظام و میهمانان کنفرانس وحدت اسلامى، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی‌خامنه‌ای، https://khl.ink/f/41007، ۱۳۹۷، ۴ آذر.
  22. خامنه‌ای، سیدعلی، طرح کلی اندیشه اسلامی‌در قرآن، تهران: صهبا، ۱۴۰۰.
  23. خامنه‌ای، سیدعلی، تفسیر سورۀ برائت، تهران: انقلاب اسلامی، ۱۴۰۱.
  24. خمینی، روح الله، صحیفه امام، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی س، ۱۳۸۹.
  25. خمینی، روح الله، دانشنامه امام خمینی، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی س، ۱۳۹۹.
  26. خلیل بن احمد، العین، قم: مؤسسة دار الهجرة، ۱۴۰۹ق.
  27. دهخدا، علی‌اکبر، لغت نامه دهخدا، تهران: دانشگاه تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ، ۱۳۷۷.
  28. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، بیروت: دار القلم، ۱۴۱۲ق.
  29. رحمان نژاد, مینو، اریک اریکسون: زندگینامه، رویکردها، نقد رویکردها، تهران: اکسیر اندیشه، ۱۳۹۸.
  30. رضا، محمد رشید، تفسیر القرآن الحکیم الشهیر بتفسیر المنار، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۱۴.
  31. رهبر، عباسعلی، درآمدی بر هویت ملی: در اندیشۀ حضرت آیت‌الله‌العظمی‌خامنه‌ای، تهران: انقلاب اسلامی، ۱۴۰۲.
  32. ساعدی، محمد، آیات امامت و ولایت در تفسیر المنار، قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی، ۱۳۹۴.
  33. سبحانی، جعفر، الالهیات، قم: مرکز العالمی‌للدراسات الاسلامیة، ۱۴۲۶.
  34. سمرقندی، نصر بن محمد، تفسیر السمرقندی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۶.
  35. شرفی، محمدرضا، جوان و بحران هویت، تهران: سروش، ۱۳۷۹.
  36. طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی‌للمطبوعات، ۱۴۰۲.
  37. طاهری خرم آبادی، سید حسن، ولایت و رهبری در اسلام، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۹.
  38. طبرسی، فضل بن حسن، البیان، تهران: ناصر خسرو، ۱۳۷۲.
  39. طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
  40. عبدالباقی، محمد فؤاد، المعجم المفهرس لألفاظ القرآن الکریم، بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع، ۱۴۰۷.
  41. عسکری، حسن بن عبد الله، الفروق فی اللغة، دار الآفاق الجدیدة، بی‌تا.
  42. علوی نژاد، سید حیدر، حوزه معنایی «ولایت» در قرآن و نهج البلاغه، پژوهشهای قرآنی، ش۶، ۱۳۷۹.
  43. فخریان، اسماعیل، ولایت و انسان سازی در منظومه فکری رهبر انقلاب، قم: شهید کاظمی، ۱۴۰۲.
  44. فیاض‌بخش، محمد تقی؛ و محسنی، فرید، ولایت و امامت از منظر عقل و نقل، فیض فرزان، ۱۳۹۶.
  45. قطب، سید، فی ظلال القرآن، بیروت: دار الشروق، ۱۴۲۵.
  46. گیدنز، آنتونی، مقدمات جامعه شناسی ترجمۀ هوشنگ نایبی، تهران: نی، ۱۳۹۸.
  47. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی اسلامیه، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۸ق.
  48. لطف آبادی، محسن، بازخوانی نظری مفهوم «هویت»، خردنامه، ش ۴، ۱۳۹۲، فروردین.
  49. مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، بحار الأنوارالجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
  50. مراغی، احمد مصطفی، تفسیر المراغی، دار الفکر، ۱۳۷۱ق.
  51. مرشدی زاده، علی؛ و احمدلو، کاووس، مؤلفه‌های هویت اسلامی‌و ایرانی در اندیشه آیت‌الله خامنه‌ای، مطالعات ملی، ۷۰، ۶۳-۷۶، ۱۳۹۶.
  52. مصطفوی، حسن، التحقیق فى کلمات القرآن الکریم، تهران: مرکز نشر آثار علامه مصطفوی، ۱۳۸۵.
  53. معین، محمد، فرهنگ معین، تهران: زرین، ۱۳۸۸.
  54. مغنیه، محمدجواد، التفسیر الکاشف، قم: دار الکتاب الإسلامی، ۱۴۲۴ق.
  55. مهدوی، اصغرآقا؛ و کاظمی، سید محمد صادق، کلیات فقه سیاسی، تهران: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۹.
  56. مؤمنی زاده، حمزه، فرهنگ فارسی بر اساس متون معاصر، تهران: ژرف، ۱۳۹۶.
  57. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۷۱.
  58. مکارم شیرازی، ناصر، أنوار الأصول، قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب علیه السلام، ۱۴۲۸ق.
  59. نوری، نجیب الله؛ و دیگران، مؤلفه‌های فرایندی و ساختاری هویت دینی بر پایه منابع اسلامی، اسلام و پژوهش‌های روان شناختی، ۲، ۷-۲۶، ۱۳۹۵، فروردین.
  60. Simpson, J. A., & Weiner, E. S. C., The Oxford English Dictionary 2nd ed., Oxford: Clarendon, 2010.

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 17 اسفند 1404
  • تاریخ بازنگری: 16 فروردین 1405
  • تاریخ پذیرش: 13 اردیبهشت 1405

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار