بررسی تطبیقی مبانی حق تعیین سرنوشت در نظام بین‌المللی حقوق بشر و اندیشۀ قرآنی امام شهید خامنه‌ای(قدس سره)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکترای تفسیر تطبیقی، مجتمع آموزش عالی قرآن و حدیث، جامعة المصطفی العالمیه، (نویسنده مسئول)

2 عضو هیئت علمی گروه قرآن و علوم انسانی دانشکده قرآن و حدیث، دانشگاه جامعة المصطفی

چکیده

 
هدف: این پژوهش به واکاوی تطبیقی ـ تحلیلی دقیق مبانی نظری و سازوکارهای تضمین حق تعیین سرنوشت در نظام بین‌المللی حقوق بشر در سنجش با گفتمان سیاسی اسلامی معاصر، آن‌گونه که در اندیشه قرآنی امام خامنه‌ای صورت‌بندی شده است، می‌پردازد.
 
روش: این پژوهش با بهره‌گیری از رویکرد تطبیقی ـ تحلیلی میان‌رشته‌ای، از تفسیر موضوعی آیات قرآن برای استخراج مبانی الهی بهره می‌گیرد و در کنار آن به تحلیل کیفی متن معاهدات بین‌المللی (منشور ملل متحد، میثاق‌های ۱۹۶۶، تفاسیر عمومی میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی)، نظرات مشورتی دیوان بین‌المللی دادگستری و نوشتارهای سیاسی ـ فلسفی می‌پردازد.
 
یافته‌ها: دو الگو در مبانی هستی‌شناختی و انسان‌شناختی واگرایی ژرفی نشان می‌دهند. نظام بین‌المللی حقوق بشر حق تعیین سرنوشت را بر کرامت ذاتی انسان و خودآیینی فردی استوار می‌کند و از حیث فلسفی در توجیه حقوق جمعی دچار دشواری است و ضمانت اجرای درونی نیز ندارد. در مقابل، الگوی قرآنی حق تعیین سرنوشت را در کرامت الهی، خلافت انسان و سنت‌های تغییرناپذیر الهی (سُنَن) ریشه‌دار می‌داند و آن را از رهگذر تلازم واقعی حق و تکلیف (تَلازُم) صورت‌بندی می‌کند. از نظر کارکردی، هر دو چارچوب در بُعد ضداستعماری بیرونی همگرا هستند. الگوی قرآنی مفهوم «ولایت نصرت» (همبستگی حمایتی) را به‌عنوان چارچوبی مفهومی برای مسئولیت جمعی در حمایت از ملت‌های تحت ستم معرفی می‌کند.
 
نتیجه‌گیری: در حالی که حقوق بین‌الملل نهادهای حقوقی تثبیت‌شده‌ای ارائه می‌دهد که تحت تأثیر مناسبات قدرت ژئوپلیتیکی قرار دارند، الگوی قرآنی ترکیبی الهیاتی منسجم عرضه می‌کند که حقوق را به تکالیف اخلاقی پیوند می‌زند. این الگو بن‌بست‌های فردگرایی لیبرال در زمینه حقوق جمعی را حل می‌کند و بدیلی هنجاری در برابر مداخله بشردوستانه گزینشی فراهم می‌آورد.
 
 

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

A Comparative Analysis of the Foundations of the Right to Self-Determination in the International Human Rights System and the Quranic Thought of Imam Khamenei

نویسندگان [English]

  • Alisher shafoev 1
  • Hamidreza Toosi 2
1 Corresponding Author, PhD in Comparative Exegesis, Higher Education Complex of Quran and Hadith, Al Mustafa International University, Iran.
2 Faculty Member, Department of Quran and Humanities, Faculty of Quran and Hadith, Al Mustafa International University, Iran
چکیده [English]

 
Objective: This study conducts a precise comparative-analytical examination of the theoretical foundations and guarantee mechanisms of the right to self-determination within international human rights law versus contemporary Islamic political discourse as articulated in the Quranic thought of Imam Khamenei.
Method: Utilizing an interdisciplinary comparative-analytical approach, the research employs thematic exegesis (tafsir mawdu'i) of Quranic verses to extract divine foundations alongside qualitative textual analysis of international treaties (UN Charter, 1966 Covenants, ICCPR General Comments), ICJ advisory opinions, and political-philosophical writings.
Findings: The two paradigms demonstrate profound divergence in ontological and anthropological foundations. International human rights law grounds self-determination in human inherent dignity and individual autonomy, struggling philosophically to justify collective rights and lacking internal enforcement. Conversely, the Quranic paradigm roots self-determination in divine dignity (karamah ilahiyyah), human vicegerency (khilafah), and unalterable divine historical laws (sunan), framing it through the real concomitance of rights and obligations (tamazum). Functionally, both frameworks converge on external anti-colonialism. The Quranic model introduces ”wilayat al-nusrah” (protective solidarity) as a conceptual framework for collective responsibility to protect oppressed peoples.
Conclusion: While international law provides established legal institutions hampered by geopolitical power dynamics, the Quranic model presents a cohesive theological synthesis bridging rights with moral duties. It resolves liberal individualist impasses regarding collective rights, offering a normative alternative to selective humanitarian intervention.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Right to self-determination
  • Imam Khamenei
  • International Human Rights System
  • Collective right
  • Concomitance of right and duty

مراجع

  1. قرآن کریم.
  2. آکهرست، مایکل، کلیات نوین حقوق بین‌الملل، ترجمه مهراب داراب‌پور، تهران: انتشارات جهان معاصر، ۱۳۷۲ش.
  3. اسلامی، رضا، آیا حقوق بشر؟ راهنمای هنجاری حقوق مدنی سیاسی برای توانمندی و مطالبات جامعه مدنی، تهران: مجد، ۱۳۹۵ش.
  4. تالیا یارولاونا خبرییوا، چالش‌های معاصر تعیین سرنوشت اقوام، ترجمه کابلشاه ادریس‌اف، قم: دانشگاه مفید، ۱۳۹۷ش.
  5. جعفری لنگرودی، محمدجعفر، ترمینولوژی حقوق، تهران: گنج دانش، ۱۳۹۱ش.
  6. جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، ج۴۲، قم: مرکز نشر اسراء، ۱۳۹۸ش.
  7. خراسانی، محمدکاظم، کفایة الاصول، قم: مؤسسه آل البیت، ۱۴۰۶ق.
  8. خامنه‌ای، سیدعلی، طرح کلی اندیشه اسلامی‌در قرآن، تهران: مؤسسه ایمان جهادی، ۱۳۹۲ش.
  9. خامنه‌ای، سیدعلی، دوران جدید عالم، تهران: انتشارات انقلاب اسلامی، ۱۴۰۰ش.
  10. سیاهپوش، امیر، سیاست سیاست از منظر حضرت آیت‌الله‌العظمی‌خامنه‌ای، تهران: انتشارات انقلاب اسلامی، ۱۳۹۸ش.
  11. صدر، سیدمحمدباقر، دروس فی علم الاصول، حلقۀ ثانیه، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۷ق.
  12. طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: اسماعیلیان، ۱۳۷۱ش.
  13. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن، تهران: انتشارات ناصرخسرو، ۱۳۷۲ش.
  14. عباسی لاهیجی، بیژن، حقوق بشر و آزادی‌های بنیادین، تهران: نشر دادگستر، ۱۳۹۰ش.
  15. قاری سیدفاطمی، سیدمحمد، حقوق بشر در جهان معاصر، تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های حقوقی شهر دانش، ۱۳۹۰ش.
  16. کاتوزیان، ناصر، فلسفه حقوق، تهران: شرکت سهامی‌انتشار، ۱۳۸۰ش.
  17. کلینى، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، ۱۴۰۷ق.
  18. مکارم شیرازی، ناصر و دیگران، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الإسلامیة، ۱۳۷۴ش.
  19. موسوی، سیدمهدی، حق تعیین سرنوشت ملت فلسطین، تهران: انتشارات خرسندی، ۱۳۹۲ش.
  20. امیدی، علی، قبض و بسط مفهومی‌حق تعیین سرنوشت در حقوق بین‌الملل، مجله حقوقی بین‌المللی، شماره ۳۵، صص ۲۲۵-۲۵۰، ۱۳۸۵ش.
  21. توحیدفام، محمد، بازاندیشی انتقادی نظریه فردگرایی لیبرال، فصلنامه سیاست، دوره ۴۱، شماره ۱، صص ۴۳-۶۰، ۱۳۹۰ش.
  22. توسلی نائینی، منوچهر و شیرانی، فرناز، حق بر تعیین سرنوشت در اسلام و حقوق بین‌الملل، فصلنامه پژوهشی تطبیقی حقوق اسلام و غرب، سال سوم، شماره اول، صص ۱-۲۴، ۱۳۹۵ش.
  23. زمانی، سیدقاسم، مبانی حق بر تعیین سرنوشت در سیاق مفاهیم فلسفی حقوق بین‌الملل، فصلنامه علمی‌پژوهشی تعالی حقوق، شماره ۸، صص ۱۱۳-۱۳۹، ۱۳۹۹ش.
  24. سیفی، سیدجمال، تحولات مفهوم حاکمیت دولت‌ها در پرتو اصل تعیین سرنوشت، مجله تحقیقات حقوقی، شماره ۱۵، صص ۲۳۷-۲۶۵، ۱۳۷۳ش.
  25. Cristescu, Aureliu, The Right to Self-Determination: Historical and Current Development on the Basis of United Nations Instruments, New York: United Nations, 1981.
  26. Hannum, Hurst, Autonomy, Sovereignty, and Self-Determination: The Accommodation of Conflicting Rights, Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1989.
  27. Sterio, Milena, The Right to Self-Determination under International Law: "Selfistans", Secession, and the Rule of the Great Powers, Abingdon, Oxon: Routledge, 2013.
  28. Alston, Philip, & Goodman, Ryan, International Human Rights, Oxford: Oxford University Press, Chapter 10: Group Rights: Self-Determination, Minorities, and Indigenous Peoples, 2013.
  29. Cassese, Antonio, International Law. 2nd ed. Oxford: Oxford University Press, 2005.
  30. International Court of Justice ICJ, Accordance with International Law of the Unilateral Declaration of Independence in Respect of Kosovo, Advisory Opinion of 22 July 2010, I.C.J. Reports 2010: p 403, 2010.
  31. Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights OHCHR, 2014.

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 18 اسفند 1404
  • تاریخ بازنگری: 17 فروردین 1405
  • تاریخ پذیرش: 16 فروردین 1405

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار