مؤلفه‌ها و الگوهای تربیتی-اخلاقی حضور حیوانات در قرآن کریم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه علامه طباطبایی، ایران، تهران

2 استاد علوم قرآن و حدیث دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه علامه طباطبایی، ایران، تهران

3 استادیار علوم قرآن و حدیث دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه علامه طباطبایی، ایران، تهران

چکیده

هدف: گفتمان معاصر در حوزه اخلاق محیط زیست و علوم انسانی محیط زیستی، اغلب سنت‌های توحیدی را به دلیل سوگیری انسان‌محورانه نقد می‌کند. با این حال، کاوش دقیق معناشناختی و هرمنوتیکی متن قرآن کریم، معرفت‌شناسی ضدانسان‌محوری را آشکار می‌سازد که در آن حیوانات از کرامت وجودی ذاتی، الهام/وحی الهی، آگاهی درونی پیچیده و اقتدار تربیتی صریح نسبت به انسان‌ها برخوردارند. هدف این مطالعه، تحلیل و طبقه‌بندی نظام‌مند نقش‌های تربیتی، تقدم معرفت‌شناختی، ارزش‌های معنایی و اقتدار اخلاقیِ واگذارشده به حیوانات بزرگ و کوچک در روایت‌های کلیدی قرآن است. برای قرن‌ها، گفتمان فلسفی غرب — از دوگانه‌انگاری مکانیکی دکارت درباره «حیوان-ماشین» تا نظریه اخلاقی کانت — حیوانات غیرانسان را عمدتاً بر اساس فقدان عاملیت عقلانی و ظرفیت زبانی تعریف کرده است. در مقابل، افق معنایی قرآن کیهان‌شناسی عمیقاً متمایزی ارائه می‌دهد که حیوانات را به‌مثابه جوامعی مستقل و سازمان‌یافته (اُمَم) هم‌سنگ با جوامع انسانی به رسمیت می‌شناسد.
روش‌شناسی: با بهره‌گیری از طرح کیفی ترکیبی چندسطحی، پنج گام عملیاتی اجرا شد: ۱. گردآوری جهان داده‌ها (شناسایی ۲۰۴ آیه مرتبط با حیوانات)؛ ۲. نمونه‌گیری هدفمند (انتخاب ۱۲ مطالعه موردی شامل آموزگاران مستقیم و نشانه‌های تمثیلی)؛ ۳. کدگذاری کیفی و معنایی در چهار مقوله اصلی؛ ۴. تفسیر تطبیقی تفاسیر کلاسیک و معاصر؛ و ۵. بازسازی همدلانه ـ هرمنوتیکی دیلتای.
یافته‌ها: تحلیل‌ها نشان می‌دهد که حیوانات در قرآن صرفاً نمادهای ادبی منفعل یا منابع فیزیکی نیستند؛ بلکه کنشگران تربیتی فعالی به شمار می‌آیند: بنیان‌گذاری معرفت مناسکی انسان، نمایش رهبری بحران و اخلاق مدنی، آشکارسازی کمال هندسی ـ معماری و درمانی، اثبات تشخیص الهیاتی مستقل، و ایفای نقش معیار برای عدالت حضورمحور و حقوق آب. افزون بر این، مفهوم قرآنی «دابّه» موجودات انسانی و غیرانسانی را بدون سلسله‌مراتب گونه‌گرایانه در بر می‌گیرد و پیش‌فرض انسان‌محور «خلافت» را از نمایندگی مطلق به قیمومیت خدامحور و برابری میان‌گونه‌ای بازتعریف می‌کند.
نتیجه‌گیری: یافته‌ها خوانش‌های انسان‌محور از الهیات اسلامی را ساختارشکنی می‌کنند، زمینه را برای تدوین راهنمای محیط زیستی قرآنی هم‌سو با اعلامیه جهانی حقوق حیوانات یونسکو فراهم می‌آورند و الگویی نوآورانه برای اخلاق محیط زیست معاصر و فقه میان‌گونه‌ای ارائه می‌دهند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Educational-Ethical Components and Models of the Presence of Animals in the Holy Qur'an

نویسندگان [English]

  • Abdul Salam Hamid Taama Al-Yaaqubi 1
  • Mohsen Ghasempour 2
  • Mohammad Shabanpour 3
  • Mona Amanipour 3
1 PhD student in Quran and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Islamic Studies, Allameh Tabatabaei University, Tehran, Iran
2 Professor of Quran and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Islamic Studies, Allameh Tabatabaei University, Tehran, Iran
3 Assistant Professor of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Islamic Studies, Allameh Tabatabaei University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Aim: Contemporary discourse in environmental ethics and environmental humanities frequently critiques monotheistic traditions due to anthropocentric bias. However, a meticulous semantic and hermeneutic exploration of the text of the Holy Qur'an reveals an anti-anthropocentric epistemology in which animals possess intrinsic existential dignity, divine inspiration/revelation (ilham-wahy), complex inner consciousness, and explicit educational authority over humans. This study aims to systematically analyze and classify the pedagogical roles, epistemological primacy, semantic values, and moral authority assigned to macro and micro animals in key Quranic narratives. For centuries, Western philosophical discourse—from Descartes' mechanical dualism of the "animal-machine" to Kantian moral theory—has defined nonhuman animals primarily by their lack of rational agency and linguistic capacity. In contrast, the Quranic semantic horizon offers a deeply distinct cosmology that recognizes animals as independent, organized communities (umam) equal to human societies.
Methodology: Utilizing a multi-level hybrid qualitative design, five operational steps were executed: 1. Compilation of the data universe (identifying 204 animal-related verses); 2. Purposeful sampling (selecting 12 case studies across direct teachers and allegorical signs); 3. Qualitative and semantic coding into four core categories; 4. Comparative interpretation of classical and contemporary exegeses; and 5. Diltheyan empathetic-hermeneutic reconstruction.
Findings: Analyses demonstrate that animals in the Qur'an do not function merely as passive literary symbols or physical resources; rather, they are active educational agents: establishing human ritual knowledge, demonstrating crisis leadership and civic ethics, revealing geometric-architectural and therapeutic perfection, proving independent theological discernment, and serving as benchmarks for presence-based justice and water rights. Furthermore, the Quranic concept of Dābba encompasses human and nonhuman creatures without speciesist hierarchy, and redefines the anthropocentric premise of Khilafa (vicegerency) from absolute representation to theocentric stewardship and inter-species equality.
Conclusion: The findings deconstruct anthropocentric readings of Islamic theology, lay the groundwork for a Quranic environmental guide aligned with the UNESCO Universal Declaration of Animal Rights, and offer an innovative model for contemporary environmental ethics and inter-species jurisprudence (fiqh).

کلیدواژه‌ها [English]

  • The Holy Quran
  • Educational authority
  • Animals
  • Islamic education and upbringing
  • Quranic ethics
  • Interdisciplinary studies

مراجع

  1. ابن کثیر، إسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، تحقیق سامی بن محمد السلامة، ۸ جلد، ریاض: دار طیبة، ۱۹۹۹م.
  2. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ۱۵ جلد، بیروت: دار صادر، ۱۹۹۰م.
  3. بغوی، ابو محمد الحسین بن مسعود، معالم التنزیل فی تفسیر القرآن، ۸ جلد، ریاض: دار طیبة، ۱۹۹۷م.
  4. رازی، فخرالدین، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، ۳۲ جلد، بیروت: دار الفکر، ۱۹۸۱م.
  5. زمخشری، جارالله محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، ۶ جلد، ریاض: مکتبة العبیکان، ۱۹۸۷م.
  6. طباطبائی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ۲۰ جلد، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۹۷۴م.
  7. طبری، محمد بن جریر، جامع البیان عن تأویل آی القرآن، تحقیق عبدالله بن عبدالمحسن الترکی، ۲۴ جلد، قاهره: دار هجر، ۲۰۰۰م.
  8. قرطبی، ابو عبدالله محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن، تحقیق عبدالله بن عبدالمحسن الترکی، ۲۴ جلد، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۲۰۰۶م.
  9. قطب، سید، فی ظلال القرآن، ۶ جلد، بیروت/قاهره: دار الشروق، ۱۹۷۹م.
  10. میرحسینی‌نیری، سید ابوالقاسم و فرهانیان، معصومه، بررسی فقهی و حقوقی بهره‌برداری از حیوانات در روایات قرآنی و سنت نبوی، مجله تخصصی فقه و حقوق اسلامی، شماره ۲، ۱۸۰‑۱۹۵، ۱۳۹۸ش.
  11. نصیری، علی و نقدی، محمد رضا، نظریه‌پردازی‌های علمی در دنیای حیوانات بر اساس آموزه‌های قرآنی، دوفصلنامه تخصصی قرآن و علم، سال چهارم، شماره ۶، ۴۵‑۷۵، ۱۳۹۰ش.
  12. Afzaltousi, E. & Jalalianfard, N., Influence of Religion on Symbolic Birds in Islamic Calligraphy, Archive of SID, 1‑9, 2016.
  13. Akrom, M. & Rhain, M.T., Kepemimpinan Ratu Semut (Malkat al-Naml) dalam Al-Qur'an: Analisis QS. An-Naml: 18, Jurnal Ilmu Al-Qur'an dan Hadits, 6(2): 1385‑1394, 2023.
  14. Amanullah, M., Animal Ethics: An Islamic Perspective, International Journal on Quranic Research, 2(2): 57‑66, 2012.
  15. Bibi, A., Bibi, Y., SubeKhan, S., Nisa, S., Maryam, A., Qayyum, A. & Chung, G., Compilation of Animals Mentioned in the Holy Quran, Ethnobotany Research and Applications, 28(12): 1‑35, 2024.
  16. Chittick, W.C., The Self-Disclosure of God: Principles of Ibn al-'Arabi's Cosmology, State University of New York Press, 1998.
  17. Derrida, J., The Animal That Therefore I Am (M.-L. Mallet, Ed.; D. Wills, Trans.), Fordham University Press, 2008.
  18. Farah, L. & Rahimullah, Animal and Birds Imagery in Poetry and the Qur’an: A Semantic Study, Journal of Islamic & Religious Studies, 6(2): 73‑92, 2021.
  19. Fatah, A. & Taufiq, I., Environmental Interpretation: Hermeneutic Analysis of the Interpretation of Anthropocentric Verses in Al-Qur'an, Jurnal Ushuluddin, 27(2): 191‑208, 2019.
  20. Foltz, R.C., Animals in Islamic Tradition and Muslim Cultures, Oneworld Publications, 2006.
  21. Furber, M., Rights and Duties Pertaining to Kept Animals: A Case Study in Islamic Law and Ethics, Tabah Papers Series No. 9, Tabah Foundation, 2015.
  22. Fuseini, A., Wotton, S.B., Hadley, P.J. & Knowles, T.G., The Perception and Practice of Halal Slaughter in the UK and Its Implications for Animal Welfare, Veterinary Record Open, 4(1): e000212, 1‑8, 2017.
  23. Hidayat, F., Elhady, A. & Faizin, K., Animals as Parables in the Qur'an in the Context of Human Behavior in the Modern Era, The Eastasouth Journal of Social Science and Humanities, 3(1): 170‑177, 2025.
  24. Islam, M.N. & Islam, M.S., Human-Animal Relationship: Understanding Animal Rights in the Islamic Ecological Paradigm, Journal for the Study of Religions and Ideologies, 14(41): 96‑126, 2015.
  25. Kamala, A.E. & Falach, G., The Ape in Qur'an (Mythological Review of Roland Barthes), International Journal of Arts and Social Science, 3(4): 478‑488, 2020.
  26. Khalid, F.M., Qur'an Creation & Conservation: An Introduction to the Ethical Foundations of Islamic Environmentalism, Islamic Foundation for Ecology and Environmental Sciences (IFEES), 2002.
  27. Khan, M., [Review of the book Animals in Islamic Tradition and Muslim Cultures, by R.M. Foltz], The American Journal of Islamic Social Sciences, 24(2): 126‑128, 2007.
  28. Kitota, A.M., Unravelling the Mysteries of Microorganisms in the Qur'an, MAQOLAT: Journal of Islamic Studies, 4(1): 46‑59, 2026.
  29. Krippendorff, K., Content Analysis: An Introduction to Its Methodology (4th ed.), Sage Publications, 2018.
  30. Mohamed Ali, M.A. & Nadwi, S.A.S., Understanding Qur’anic Examples of Living Beings in Contemporary Times: An Analytical Study, Arima Nokku, 19(3): 290‑292, 2025.
  31. Montgomery, J.E., [Review of the book Animals in the Qur'an, by S. Tlili], Journal of Qur'anic Studies, 19(3): 131‑136, 2017.
  32. Mubarok, M.Z., Fadhil, Z.M., Fajriansyah, N., At Taqi, F. & Nurrohim, A., Kartu Ajaib Qur’ani: Media pembelajaran hewan dalam Al-Qur’an untuk siswa Madrasah Ibtidaiyah, Jurnal Miftahul Ilmi: Jurnal Pendidikan Agama Islam, 3(1): 58‑67, 2026.
  33. Mushtaq, K. & Rafeh, A., Factual Study of Qur'anic Fauna and Flora, Tanazur, 5(2): 430‑459, 2024.
  34. Naderi, M.M., Sarvari, A., Milanifar, A., Boroujeni, S.B. & Akhondi, M.M., Regulations and Ethical Considerations in Animal Experiments: International Laws and Islamic Perspectives, Avicenna Journal of Medical Biotechnology, 4(3): 114‑120, 2012.
  35. Naik, Z., Qur'an and Modern Science: Compatible or Incompatible?, Islamic Research Foundation (IRF), 2012.
  36. Nasr, S.H., Religion and the Order of Nature, Oxford University Press, 1996.
  37. Ozdemir, I., Towards an Understanding of Environmental Ethics from a Qur’anic Perspective, In R.C. Foltz, F.M. Denny & A. Baharuddin (Eds.), Islam and Ecology: A Bestowed Trust, 1‑37, Harvard University Press, 2003.
  38. Payen, N., The Representation of Animals in the Qur'an and the Mufaḍḍaliyyāt, Journal of Qur'anic Studies, 23(2): 112‑158, 2021.
  39. Rahmatunnaimah, Pratiwi, B. & Dasuki, A., Hewan tunggang dalam perspektif Qur'ani dan ilmu biologi: Tafsir saintifik QS. An-Nahl: 8, Al-Mudatsir: 50, dan Luqman: 19, Kalamizu: Jurnal Sains, Sosial, dan Studi Agama, 2(4): 734‑748, 2026.
  40. Regan, T., The Case for Animal Rights, University of California Press, 1983.
  41. Rohadian, A.R., Keanekaragaman jenis Ordo Anura pada beberapa habitat di kawasan hutan pendidikan Palak Siring Kemumu Kabupaten Bengkulu Utara, Journal of Global Forest and Environmental Science, 2(1): 9‑16, 2022.
  42. Romadhaniati, D., Zulfan, I.M., Maulana, M.R. & Nugraha, A.L., Animism in the Perspective of the Qur'an, Journal of Islamic Recitation, 11(2): 1‑12, 2022.
  43. Safitri, D., Asy'ari, M. & Hidayat, A., Konsep manusia sebagai khalifah fi al-ardh dalam Al-Qur'an dan implikasinya terhadap etika lingkungan, Jurnal Studi Islam dan Qur'an, 12(2): 210‑225, 2018.
  44. Singer, P., Animal Liberation, Random House, 1975.
  45. Suherman, H. & Akmaliyah, A., Semantic Studies: Animals in the Qur'an and Their Educational Values, Ukazh: Journal of Arabic Studies, 6(1): 168‑185, 2025.
  46. Tlili, S., Animals in the Quran, Cambridge University Press, 2012.
  47. Tlili, S., Qur’anic Creation: Anthropocentric Readings and Ecocentric Possibilities, In G. Archer, M.M. Dakake & D.A. Madigan (Eds.), The Routledge Companion to the Qur'an, 135‑144, Routledge, 2022.
  48. Tlili, S., The Canine Companion of the Cave: The Place of the Dog in Qur'ānic Taxonomy, Journal of Islamic and Muslim Studies, 3(2): 43‑60, 2018.
  49. Tlili, S., The Meaning of the Qur'anic Word 'Dābba': 'Animals' or 'Nonhuman Animals'?, Journal of Qur'anic Studies, 12(1‑2): 167‑187, 2010.
  50. Waldau, P., The Specter of Speciesism: Buddhist and Christian Views of Animals, Oxford University Press, 2002.
  51. Yasser, M., Putra, A. & Qardlawi, M.Y., Animal Rights in Islam: Sarra Tlili's Criticism of the Anthropocentric Reading of the Qur'an, Al Quds: Jurnal Studi Alquran dan Hadis, 8(3): 623‑642, 2024.
  52. Yusof, F.M., Din, M.M., Zainal, A., Tasir, Z., Rosman, A.S., Nizar, T.J. & Mohamad, A.M., E-Tafseer: Plants and Animals from Al-Qur’an, In Proceedings of HKACT 2014, 1‑12, Amman, Jordan, 2014.

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 16 اسفند 1404
  • تاریخ بازنگری: 14 فروردین 1405
  • تاریخ پذیرش: 12 اردیبهشت 1405

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار