تحلیل قرآن‌بنیان مدل مفهومی مولفۀ شناختی بُعد «توجه» با تأکید بر نظریه گلاسر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری دانشگاه اراک، رشته علوم قرآن و حدیث

2 استاد، عضو هیات علمی دانشگاه اراک، گروه الهیات

3 استاد، عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی، گروه الهیات

4 ‌اسـتاد‌ پیوسـته گـروه علـوم قـرآن و حدیث دانشـگاه ایلام و اسـتاد وابسـته پژوهشـکدهی مطالعـات میان‌رشـته‌ای قـرآن دانشـگاه شـهید بهشـتی

5 دانشیار، عضو هیات علمی دانشگاه اراک

چکیده

هدف: پردازش اطلاعات در نظام حسی انسان ضروری است؛ با این حال، ارزیابی تمام اطلاعات ورودی در محدوده ظرفیت شناختیِ محدود امکان‌پذیر نیست. در نتیجه، افراد به‌صورت گزینشی اطلاعاتی را پردازش می‌کنند که بیشترین ارتباط را با اهداف آنی آن‌ها دارد. هدف این مطالعه، تدوین الگویی مفهومی قرآن‌بنیان از مؤلفه شناختی بُعد «توجه» با تأکید بر نظریه انتخاب ویلیام گلاسر بود.
روش: پژوهش با رویکرد تحلیل محتوای کیفی و با بهره‌گیری از فنون تحلیل محتوای قراردادی و روایتی اجرا شد. واحدهای تحلیل معنایی در سراسر آیات قرآن کریم مشخص شد تا فرازهای مربوط به بُعد شناختی توجه استخراج گردد و به‌صورت نظام‌مند با نظریه انتخاب گلاسر و روش معناشناسی توشیهیکو ایزوتسو ارزیابی شود.
یافته‌ها: این مطالعه نشان می‌دهد که در قرآن، توجه پایدار با واژگانی چون «وجه» (جهت‌دهی تمام وجود به سوی خداوند و دین استوار)، «ذکر» (یادآوری مداوم که شامل اطاعت، آرامش قلب، نماز، تدبر قرآنی، الگوگیری از اسوه‌های صالح و دوری از گام‌های شیطان می‌شود) و «تبتل» (انقطاع کامل از وابستگی‌های غیرالهی) هم‌خوان است. توجه انتخابی در واژگانی چون «لِتَصْغیٰ» و «تصدّی» بازتاب یافته است که بر بازشناسی شناختی و انتخاب ارادی سعادت یا شقاوت حاکم‌اند. توجه جابه‌جایی از طریق «یَعْدِلُون» ارزیابی شد که بر بازشناسی شناختی حقیقت و به دنبال آن انحراف عمدی دلالت دارد. در نهایت، توجه تقسیم‌شده با استفاده از واو عطف به تصویر کشیده شده است که بر اجرای مستمر فرمان‌های متعدد الهی دلالت دارد.
نتیجه‌گیری: قرآن کریم با تبیین ابعاد گوناگون توجه، چارچوبی جامع برای هدایت فرایندهای شناختی و تنظیم رفتار انسان ارائه می‌دهد. این الگوی قرآنی هم‌خوانی یکپارچه‌ای با نظریه انتخاب گلاسر دارد و بنیانی هستی‌شناختی برای تقویت خودتنظیمی و انتخاب هدفمند انسان فراهم می‌آورد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Quran-Based Conceptual Model Analysis of the Cognitive Component of 'Attention' with Emphasis on William Glasser's Choice Theory

نویسندگان [English]

  • Seyedeh razieh Pourmohammadi 1
  • Ali Hasan bigi 2
  • Ibrahim Ibrahimi 3
  • Sohrab Morovati 4
  • Fatemeh Dastranj 5
1 PhD Candidate, Department of Quranic Sciences and Hadith, Arak University, Arak, Iran
2 Professor, Faculty Member, Department of Theology, Arak University, Arak, Iran
3 Professor, Faculty Member, Department of Theology, Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran
4 Associate Professor, Department of Quranic Sciences and Hadith, Ilam University, Ilam, Iran, and Affiliated Faculty, Institute for Interdisciplinary Quranic Studies, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran
5 Associate Professor, Faculty Member, Arak University, Arak, Iran
چکیده [English]

Objective: Information processing in the human sensory system is essential; however, evaluating all incoming information within limited cognitive capacity is impossible. Consequently, individuals selectively process information of highest relevance to their immediate goals. This study aimed to formulate a Quran-based conceptual model of the cognitive component of the “attention” dimension with an emphasis on William Glasser's Choice Theory.
Method: The research employed a qualitative content analysis approach utilizing conventional and narrative content analysis techniques. Semantic analysis units were established across Quranic verses to extract passages pertaining to the cognitive dimension of attention, which were systematically evaluated against Glasser's Choice Theory and Toshihiko Izutsu's semantic methodology.
Findings: The study reveals that in the Quran, sustained attention corresponds with terms such as Wajh (directing the entire self toward God and upright religion), Dhikr (continuous remembrance encompassing obedience, heart's tranquility, prayer, Quranic contemplation, adopting righteous role models, and rejecting satanic footsteps), and Tabattul (exclusive devotion causing complete detachment from non-divine attachments). Selective attention is reflected in terms like Li-tasghā and Taṣaddā, which govern the cognitive recognition and voluntary choice of salvation or misery. Alternating attention was evaluated through Ya'dilūn, signifying cognitive recognition of truth followed by deliberate deviation. Finally, divided attention is depicted using the connective Wāw (wāw al-'aṭf) to signify the continuous execution of multiple divine mandates.
Conclusion: By elucidating diverse dimensions of attention, the Holy Quran presents a comprehensive framework for guiding cognitive processes and regulating human behavior. This Quranic model aligns seamlessly with Glasser's Choice Theory, providing an ontological foundation for enhancing human self-regulation and intentional choice.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Attention
  • Quran
  • William Glasser
  • Choice Theory
  • Cognitive Psychology
  • Semantic Analysis
  • Izutsu Semantics

مراجع

  1. قرآن کریم، ترجمه انصاریان.
  2. ‏ ابن‌فارس، احمد بن فارس، معجم مقاییس اللغة، عبد السلام محمد هارون، قم، مکتب الإعلام الإسلامی، مرکز النشر، 1404ق.
  3. اکبرفهیمی‌و همکاران، تعیین موثر ارزیابی توجه انتخابی در کودکان مققع اول دبستان. فصلنامه علمی‌پژوهشی طب توانبخشی، 1393ش، دوره3، شماره2،صص8-14.
  4. ایزوتسو، توشیهیکو، خداو انسان در قرآن، احمد آرام، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1396ش.
  5. ___________، مفاهیم اخلاقی – دینی قرآن مجید، مترجم؛ فریدون بدره­ای، فرزان روز، 1394ش.
  6. ایلخانی، محمد، تبتل در عرفان یوآنس اکهار توس (Ioannes Eckhartus)، کتاب ماه ادبیات و فلسفه مهر ۱۳۸۲ش، شماره۷۲.
  7. باربارا، ال. فردریکسون، ترجمه سید هانی موسوی، «دین چگونه به سلامتی و بهزیستی ما کمک می‌کند؟»، نشریه روانشناسی و دین، 1387ش، شماره3.
  8. بارکلی، راسل. (۱۳۹۳). اختلال نقص توجه – بیش‌فعالی و ماهیت خودکنترلی. ترجمۀ دکتر مهسا رضوی. تهران: انتشارات دانژه.
  9. بحرانی، هاشم بن سلیمان. ترجمه تفسیر روایی البرهان. نهاد کتابخانه‌های عمومی‌سراسر کشور، ش1389.
  10. بهجت‌پور عبدالکریم. همگام با وحی. ج6، موسسه تمهید، 1390.
  11. بیرامی، منصور و همکاران. مقایسه کارکردهای اجرایی در دانش آموزان دارای اختلال ناتوانی در ریاضی با همتایان عادی. دو فصلنامه راهبردهای شناختی در یادگیری، 1392ش، سال1،شماره1، ص29 – 16.
  12. پترسون، مایکل، عقل و اعتقاد دینی، تهران، انتشارات طرح نو، چاپ هشتم، 1393ش.
  13. حسینى زبیدى واسطى، سید مرتضى، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت: دارالفکر،1414ق.
  14. حقى برسوى، اسماعیل بن مصطفى، تفسیر روح البیان، دار الفکر، بیروت، بی­تا.
  15. دیوانی، امیر، چیستی دین، فلسفه و کلام اسلامی، سال پنجاه و سوم، شمارۀ دوم، پاییز و زمستان 1399ش.
  16. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، صفوان عدنان داوودی، بیروت، دار الشامیة، 1412ق.
  17. رضایی اصفهانی محمدعلی. تفسیر قرآن مهر، پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن، 1387ش.
  18. روحانی، محمود، المعجم الاحصایی لالفاظ القرآن الکریم، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی‌آسـتان قدس رضوی، ۱۳۷۲ش.
  19. روزبهان بقلى، روزبهان بن ابى‏نصر، عرائس البیان فى حقائق القرآن، دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، بیروت، 2008 م.
  20. زارع، حسین و همکاران، مقایسه توجه انتخابی بین بیماران افسرده، وسواسی، اضقرابی وافراد عادی. فصلنامه علمی_پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی لرستان، 1393ش، دوره 16، شماره3، پیاپی(61).
  21. زمخشرى، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل، دار الکتاب العربی، بیروت، 1407ق.
  22. سانتراک، جزمینه روانشناسی سانتراک (ترجمه مهرداد فیروزبخت)، تهران: رسا، 1385ش.
  23. سلمى، محمد بن حسین، حقائق التفسیر، مرکز نشر دانشگاهى، تهران، 1369ش.
  24. سمرقندى، نصر بن محمد، تفسیر السمرقندى المسمى بحر العلوم، دار الفکر، بیروت، 1416ق.
  25. سیفی، سمیه و همکاران، ثربخشی یادگیری سازگار با مغز بر مؤلفه‌های برنامه ریزی و حل مساله کارکردهای اجرایی دانش آموزان دبستان، شریه: روان شناسی تربیتی (روانشناسی و علوم تربیتی)، سال1396، دوره13، شماره43، ص99-116.
  26. شاه‏عبدالعظیمى، حسین، تفسیر اثنى عشرى، میقات، تهران، 1363ش.
  27. صفرزاده، سمیه و همکاران، 1394، مقایسه عملکرد توجه در سوء مصرف کنندگان هروئین و افراد بهنجار، مجله علوم پزشکی رازی. دوره 22 ،شماره .89 – 98 صص، 138.
  28. طباطبایی، محمد حسین، المیزان، فی تفسیر القرآن، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. دفتر انتشارات اسلامی، 1378ش.
  29. طباطبایى، سید محمّدحسین ، شیعه در اسلام، تهران، دفتر انتشارات اسلامی‌وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1378ش.
  30. طبرانى، سلیمان بن احمد، التفسیر الکبیر: تفسیر القرآن العظیم (الطبرانى)، دار الکتاب الثقافی، اربد، 2008م.
  31. طبرسى، فضل بن حسن، ترجمه تفسیر جوامع الجامع، آستان قدس رضوى، بنیاد پژوهشهاى اسلامى، مشهد مقدس، 1375ش.
  32. طوسى، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، دار إحیاء التراث العربی، بیروت،بی­تا.
  33. عاملى، ابراهیم، تفسیر عاملى، تهران، صدوق،1360ش.
  34. عمادی اندانی، سمیه، حاجی اسماعیلی، محمدرضا، معناشناسی واژه «وجه» در قرآن کریم، دو فصلنامه علمی- پژوهشی پژوهش-های زبانشناختی قرآن، سال ششم، شماره دوم، پیاپی 12، پاییز و زمستان 1396ش.
  35. فخر رازی، محمد بن عمر. التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). دار إحیاء التراث العربی، 1420ق.
  36. فسنقری، مهری و همکاران، تأثیر محرومیت از خواب بر توجه انتخابی و مداوم در دانشجویان دختر ورزشکار، دوره 3، شماره 8 - شماره پیاپی 8، تیر 1393، صفحه 118-103.
  37. قرائتى، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگى درسهایى از قرآن، 1388ش.
  38. قرشی، علی اکبر، تفسیر احسن الحدیث، تهران، بنیاد بعثت، مرکز چاپ و نشر، 1377ش.
  39. قطب، سید، فى ظلال القرآن، دار الشروق، بیروت، 1425ق.
  40. کرمی‌نوری، رضا، روانشناسی حافهه و یادگیری: با رویکردی شناختی. اول، تهران، سمت، 1384ش.
  41. کوری، جرالد، نظریه و کاربست مشاوره و رواندرمانی، ترجمة یحیی سیدمحمدی، تهران، نشر ارسباران، 1385ش.
  42. کانت، ایمانوئل، دین در محدوده عقل تنها، ترجمه منوچهر صانعی دره بیدی، تهران، انتشارات نشر و نگار. 1381ش.
  43. کلینى، محمد بن یعقوب، تحفة الأولیاء، قم، بی­نا، 1388ش.
  44. گلاسر، ویلیام، نظریه انتخاب، مترجم مهرداد فیروزبخت، تهران، موسسه خدمات فرهنگی رسا، 1382ش.
  45. ماتریدى، محمد بن محمد، تأویلات أهل السنة (تفسیر الماتریدى)، دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، بیروت، 1426ق.
  46. مان، نورمن لسلی، اصول روان‌شناسى‌، مترجم محمود ساعتچی، تهران، امیرکبیر، 1388ش.
  47. محققیان، زهرا، تاثیر ذکر در آرامش روان، بینات، 1393ش، سال 21، شماره 84.
  48. مروتی، سهراب، ساکی، سارا، معناشناسی واژه «ذکر» در قرآن کریم، آموزههای قرآنی، دانشگاه علوم اسلامی‌رضوی، شمارة ،۱۷بهار ـ تابستان ۱۳۹۲ش.
  49. مسعودی، مهدی، توجه به خداوند و نشانه‌های الهی در متون عرفانی اسلامی. تهران: انتشارات سروش معرفت، 1392ش.
  50. مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1383ش.
  51. مغنیه، محمدجواد، ترجمه تفسیر کاشف، بوستان کتاب قم(انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم)، قم، 1378ش.
  52. مکارم شیرازی، ناصر. برگزیده تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، 1382ش.
  53. ‌تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، 1374ش.
  54. میلر، جاناتان، کودک توجه‌طلب؛ درک دلایل رفتارهای نادرست کودکان و راه‌های اصلاح آن‌ها. ترجمۀ فاطمه نوربخش. تهران: نشر رشد نو، 1388ش.
  55. میبدى، احمد بن محمد، کشف الاسرار و عدة الابرار(معروف به تفسیر خواجه عبدالله انصارى )، امیر کبیر، تهران، 1371ش.
  56. واحدی، شهرام، ریحانه احمدیان، «رابطه سبک‌های هویت مذهبی، ابعاد دینداری با بهزیستی روان شناختی دانشجویان»، نشریه روانشناسی و دین، سال هفتم، شماره چهارم، پیاپی 28، زمستان 1393ش.
  57. ولف، مایکل، ویلسون، دبرا، و همکاران، «پژوهشی در زمینۀ توجه و پردازش‌های شناختی». مجلۀ روان‌شناسی تجربی: ادراک و عملکرد انسانی، سال دوازدهم، شمارۀ اول، 1377ش، صفحۀ ۱۶۹.
  58. هارتمن، مایکل، «بررسی دو نوع توجه و تأثیر آن در یادگیری پرتاب قلاب ماهیگیری». فصلنامۀ روان‌شناسی تجربی، سال چهاردهم، شمارۀ دوم، 1381ش، صفحۀ ۴۵.
  59. هاشمی‌رفسنجانی، اکبر. تفسیر راهنما، قم، موسسه بوستان کتاب (مرکز چاپ و نشر دفتر تبلیغات اسلامی‌حوزه علمیه قم)، 1386ش.
  60. هومن، حیدرعلی، راهنمای عملی پژوهش کیفی. تهران: انتشارات سمت. 1390ش.
  61. Ellermann, J.M., Siegal, J.D., Strupp, J.P., Ebner, T.J. and Ugurbil, K., 1998. Activation of visuomotor systems during visually guided movements: a functional MRI study. Journal of Magnetic Resonance, 131(2), pp.272-285.
  62. Freud, Sigmund (1990), The Origins of Religion, tr. James Strachey, Penguin Freud Library, vol. 13 (1907–39), London: Penguin.
  63. Groome, D., 2009. An introduction to cognitive psychology: Processes and disorders. Psychology Press.
  64. Hartman J (2002) "Effect of Attentional Focus of Learning the Basic Cast For Fly Fishing" Journal Motor Behavior. March 2002. p: A-45.
  65. http://jafarhashemlou.blogfa.com/post/3244
  66. Lezak MD. (2012). Neuropsychological Assessment, Oxford University Press.2593
  67. Lezak, M. D., Howieson, D. B., Bigler, E. D., & Trane, D. (2015). Neuropsychological assessment. Oxford, NY: Oxford University Press.
  68. Peterson, S. E., & Posner, M. I. (2012). The attention system of the human brain: 20 years after. Annual Review of Neuroscience, 35, 75–89.
  69. Schmidt R (1999) Motor Control, chapter 4. pp: 61-73. 3.
  70. Sivananda s (2003) "Mind, its Mysteries & Control" www.thedivine Lifesociety.org / download / mind.htm
  71. Steinmayr, R., Ziegler, M., & Träuble, B. (2010). Do intelligence and sustained attention interact in predicting academic achievement? Learning and Individual Differences, 20(1), 14-18.
  72. Weinberg, R.S. and Gould, D., 2014. Foundations of Sport and Exercise
    Psychology, 6E. Human Kinetics.
  73. Wulf G, HOB M & Prinz W (1998) "Instruction for Motor Learning Differential Effects of Internal Versus External Focus of Attentional", Journal of Motor Behavior, vol (30), pp: 169- 179.
  74. Anderson, J. R. (2015). Cognitive Psychology and Its Implications. Worth Publishers.
  75. Posner, M. I., & Petersen, S. E. (1990). The attention system of the human brain. Annual Review of Neuroscience, 13(1), 25-42.
  76. Parasuraman, R., & Davies, D. R. (1984). Varieties of attention. Academic Press.
  77. Fan, J., McCandliss, B. D., Fossella, J., Flombaum, J. I., & Posner, M. I. (2002). The activation of attentional networks. NeuroImage, 13(6), 1007-1015.
  78. Luck, S. J., & Vecera, S. P. (2002). Attention. Stevens' Handbook of Experimental Psychology: Sensation and Perception, 2, 235-286.
  79. Chun, M. M., Golomb, J. D., & Turk-Browne, N. B. (2011). A taxonomy of external and internal attention. Annual Review of Psychology, 62, 73-101.
  80. Schneider, W., & Shiffrin, R. M. (1977). Controlled and automatic human information processing: I. Psychological Review, 84(1), 1-66.
  81. Glasser, W. (2001). Counseling with Choice Theory: The New Reality Therapy. HarperCollins.
  82. Baddeley, A. (2000). The episodic buffer: A new component of working memory? Trends in Cognitive Sciences, 4(11), 417-423.
  83. Izutsu, Shō Islamic Thought: An Introduction. University of Tokyo Press, 1987. ISBN 978-4800711134.
  84. Izutsu, Shō The Concept of Beauty in Islamic Thought. State University of New York Press, 1979. ISBN 978-0873953891.
  85. Izutsu, Shō God and Man in the Quran. McGill-Queen's University Press, 1980. ISBN 978-0773506809.

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 10 اسفند 1404
  • تاریخ بازنگری: 16 فروردین 1405
  • تاریخ پذیرش: 18 اردیبهشت 1405

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار