تحلیل معناشناختی واژه «خشیت» در قرآن با تأکید بر معارف اهل‌بیت^ و کاربرد تربیتی در جامعه معاصر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه معارف اسلامی، دانشکده مدیریت و حسابداری، واحد یادگار امام خمینی (ره) شهرری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

2 دانشیار گروه معارف اسلامی، واحد یادگار امام خمینی (ره) شهرری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

چکیده

خشیت مفهومی بنیادین در نظام معرفتی و اخلاقی قرآن است که اغلب به‌سادگی به «ترس» فروکاسته می‌شود؛ حال آنکه بر آگاهی معرفتی از جلال الهی، بزرگداشت و جهت‌گیری اخلاقی ارادی دلالت دارد. این مطالعه با هدف تبیین جوهره معنایی خشیت، تمایز آن از خوف، وَجَل و رهبت، بررسی پیوند آن با آموزه‌های اهل بیت (علیهم السلام) و استخراج دلالت‌های تربیتی آن برای جامعه معاصر انجام شده است. با بهره‌گیری از رویکرد کیفی متن‌محور و مبتنی بر معناشناسی ساختاری و شناختی (بر اساس چارچوب توشیهیکو ایزوتسو)، کاربردهای قرآنی ریشه «خ-ش-ی» (۴۸ مورد) و روایات مرتبط از طریق بررسی واژگانی، هم‌نشینی، تقابل معنایی و مقایسه شبه‌مترادف‌ها تحلیل شد. یافته‌ها نشان می‌دهد خشیت، برخلاف ترس واکنشی، ملکه‌ای پایدار، معرفتی و ارادی است که از ادراک عظمت خداوند سرچشمه می‌گیرد. این مفهوم شبکه معنایی منسجمی با علم، ذکر، تقوا، خشوع و رجا می‌سازد. اضداد قطبی آن غفلت، قساوت قلب، جرئت بر گناه و ترس از انسان‌ها را در بر می‌گیرد. در آموزه‌های اهل بیت (علیهم السلام)، خشیت پیونددهنده دانش و عمل است و سازوکاری برای خودپایی، تهذیب نفس، مسئولیت اجتماعی و عدالت فراهم می‌آورد. تحلیل تطبیقی، هم‌سانی‌هایی با ترس فرزندی مسیحی و هیبت مقدس یهودی (یِرْأَه) نشان می‌دهد، هرچند صورت‌بندی قرآنی خشیت را به‌گونه‌ای صریح‌تر با دانش، عمل صالح و پاسخگویی مدنی پیوند می‌زند. در نهایت، خشیت آگاهی اخلاقی فعال است. بازنمایی اصیل آن در تعلیم و تربیت، با تأکید بر دانش، محبت، بزرگداشت و امید به جای هراس‌افکنی، خویشتنداری درونی، درستکاری علمی و عدالت اجتماعی را تقویت می‌کند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Semantic Analysis of the Term “Khashyah” in the Quran with Emphasis on the Teachings of the Ahl al-Bayt (A.S.) and Its Educational Application in Contemporary Society

نویسندگان [English]

  • Soghra Radan 1
  • Seyyed Hatam Mahdavi Noor 2
1 Faculty Member, Department of Islamic Studies, Faculty of Management and Accounting, Yadegar-e-Imam Khomeini (RAH) Shahre Rey Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
2 Associate Professor, Department of Islamic Studies, Yadegar-e-Imam Khomeini (RAH) Shahre Rey Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
چکیده [English]

The term al-Khashyah is a central concept in the Qur’anic ethical and epistemological framework, often mistakenly rendered as “fear.” However, al-Khashyah in the Qur’ān refers not to a reactive emotion, but to a volitional, cognitive, and sustained state rooted in the awareness of God’s majesty and presence. This article employs a semantic–educational approach to analyze al-Khashyah in its Qur’anic context, alongside its interpretation in the teachings of the Ahl al-Bayt (peace be upon them), and its pedagogical and moral implications for contemporary Islamic education. Drawing on structural and cognitive semantics, as well as Islamic theories of moral development, the study examines the semantic field of al-Khashyah by comparing it with related and contrasting concepts such as Khawf (general fear), Wajl (trembling awe), Rahbah (dread), ʿIlm (knowledge), and Taqwā (piety). In the narrations of the Imams, al-Khashyah emerges as a spiritual force that links knowledge to action and cultivates self-restraint, humility, and accountability. The article argues that al-Khashyah can serve as an internal ethical mechanism capable of reinforcing moral discipline and social responsibility. It further explores the role of al-Khashyah in shaping educational practices, particularly in training youth to develop an inner moral compass. By offering a comprehensive analysis of al-Khashyah as a multidimensional Qur’anic concept, the study demonstrates its relevance for moral formation in today’s educational and social contexts and its potential to enrich Islamic pedagogy with deeper spiritual and cognitive dimensions.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Religious Education | Religious Fear | Khashyah | Self
  • Control | Semantics

مراجع

  1. قرآن کریم (ترجمهٔ الهی قمشه‌ای و ترجمهٔ بهرام‌پور برای مقایسهٔ آیات).
  2. نهج‌البلاغه، ترجمهٔ محمد دشتی.
  3. صحیفهٔ سجادیه، ترجمهٔ سیدعلی موسوی گرمارودی.
  4. آلوسی، محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، ج۲۱، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۱۵ق.
  5. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج۱۱، بیروت: دار صادر، ۱۴۱۴ق.
  6. اسلامی، سید حسن، ترس‌های دینی در قرآن: خوف، خشیت، وجل، فصلنامه مطالعات تفسیری، ۶(۱): ۳۳‑۵۸، ۱۳۹۴ش.
  7. إسماعیل، عبدالباسط، الخوف والخشیة فی القرآن، مجلة الآداب الإسلامیة، جامعة الأزهر، ۷۲: ۵۵‑۷۲، ۲۰۰۷.
  8. جعفری، علی‌اکبر، تحلیل روان‌شناختی ترس در قرآن، مجله روان‌شناسی دین، ۷(۲): ۹۱‑۱۱۲، ۱۳۹۶ش.
  9. جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، ج۱۴، قم: مرکز نشر اسراء، ۱۳۸۴ش.
  10. دشتی، محمد، نهج‌البلاغه (ترجمه و شرح)، قم: مؤسسه تحقیقات امیرالمؤمنین، ۱۳۸۲ش.
  11. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، بیروت: دارالقلم، ۱۴۱۲ق.
  12. رضایی، رضا، واژه‌های خوف و خشیت در قرآن، فصلنامه مطالعات قرآن، ۹(۳): ۵۵‑۷۲، ۱۳۹۷ش.
  13. سلیمی، حسن و رحمتی، مهدی، نقش خشیت در تربیت اخلاقی از منظر قرآن و حدیث، پژوهشنامه تعلیم و تربیت اسلامی، ۱۴(۲): ۶۳‑۸۲، ۱۳۹۸ش.
  14. شجاعی، سیدهاشم، خشیت الهی در نهج‌البلاغه، فصلنامه معارف پژوهش، ۸(۲): ۱۱۰‑۱۳۶، ۱۴۰۰ش.
  15. صدوق، محمد بن علی، الأمالی، ترجمهٔ محمدباقر کمره‌ای، تهران: نشر صدوق، ۱۳۸۵ش.
  16. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۷، قم: دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۴ش.
  17. طبرسی، فضل‌بن‌حسن، مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن، ج۱، تهران: ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
  18. طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، تهران: کتابخانه مرتضوی، ۱۳۷۵ش.
  19. عبدالقادر، سلیم، الفروق بین الخوف والخشیة، مجلة العلوم الإسلامیة، ۲۵(۲): ۴۱‑۶۳، ۲۰۱۹.
  20. عویض، أحمد، دراسة دلالیة لمفهوم الخشیة فی القرآن، مجلة البحوث القرآنیة، ۱۲(۳): ۷۷‑۱۰۱، ۲۰۱۵.
  21. فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، ج۲۶، بیروت: دارالفکر، ۱۴۲۰ق.
  22. فیومی، احمد بن محمد، المصباح المنیر، قم: دارالهجره، ۱۴۱۴ق.
  23. قربانی، محمد، مفهوم خشیت در قرآن و ارتباط آن با تربیت اخلاقی، پژوهش‌های علوم قرآن و حدیث، ۲۰(۲): ۶۱‑۸۴، ۱۳۹۸ش.
  24. قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن، ج۶، قاهره: دارالکتب المصریة، ۱۴۰۵ق.
  25. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۲، تهران: دارالکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
  26. مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج۵، تهران: مرکز نشر کتاب، ۱۴۱۶ق.
  27. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج۲۴، تهران: صدرا، ۱۳۸۷ش.
  28. مکارم شیرازی، ناصر و همکاران، تفسیر نمونه، ج۲، تهران: دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۵ش.
  29. Evans, Vyvyan & Green, Melanie, Cognitive Linguistics: An Introduction, Edinburgh: Edinburgh University Press, 2006.
  30. Haleem, Muhammad Abdel, Understanding the Qur'an: Themes and Style, London: I.B. Tauris, 2005.
  31. Izutsu, Toshihiko, Ethico-Religious Concepts in the Qur'an, Montreal: McGill University Press, 2002.
  32. Lakoff, George, Women, Fire, and Dangerous Things: What Categories Reveal about the Mind, Chicago: University of Chicago Press, 1987.
  33. Mir, Mustansir, The Qur'anic Concept of Fear and God-Consciousness, Journal of Qur'anic Studies, 5(2): 25-45, 1983.

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 17 اسفند 1404
  • تاریخ بازنگری: 16 فروردین 1405
  • تاریخ پذیرش: 13 اردیبهشت 1405

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار