بررسی و نقد رویکردهای پژوهشی آیات رهبری در منابع مدیریت اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته دکتری قرآن و مدیریت. جامعه المصطفی. ایران

2 استاد همکار جامعه المصطفی العالمیه

3 رئیس دانشکده حسابداری و مدیریت دانشگاه ازاد اسلامی تهران.واحد مرکز

چکیده

یکی از وظایف اساسی مدیر، رهبری نیروی انسانی سازمان است. هر‌چه دانش مدیریت بیشتر توسعه می‌یابد، به همان نسبت نیز اهمیت تحقیق و توجه درباره رهبری روبه‌فزونی گذارده می‌شود. در مدیریت اسلامی، آثار فراوانی در این موضوع سامان یافته است؛ اما میزان کمیت و کیفیت این پژوهش‌ها بررسی، تحلیل و سطح‎بندی نشده‌اند. هدف این پژوهش، تعیین «کمیت»، «کیفیت» و «سطح تحلیل» استنادات قرآنی رهبری در منابع مدیریت اسلامی است. این تحقیق با روش فراتحلیل انجام شد و سی‌و‌نه منبع که به بحث رهبری از منظر قرآن کریم پرداخته بودند،  بررسی شدند. نتایج تحقیق نشان‌دهنده این است که در منابع سی‌و‌نه‌گانه از نظر کمیت 891 آیه استفاده شده بودند و از نظر موضوعی در مجموع به 178 موضوع رهبری (با تکرار) توجه شده است که  موضوعات درنهایت در این مقاله به 17 موضوع و عنوان کلی دسته‌بندی شدند. از نظر سطح تحلیل، مباحث در شش سطح، تحلیل و بررسی شده‌اند که عبارتند از: استنادات «تأییدی»، «تطبیقی»، «مقایسه‌ای»، «نقادانه»، «نظریه‌پردازانه» و «الگومدارانه». اغلب آیات استنادی در سطح تأییدی و تطبیقی قرار داشتند و در سطوح بعدی به ترتیب از میزان پژوهش‌ها کاسته شده بود. در سطح نظریه‌پردازانه و الگومدارانه، پژوهشی اساسی، درخور و جامع بر اساس قرآن انجام نشده است در‌حالی‌که پژوهش‌ها باید به سوی نظریه‌پردازی و ارائه الگو و کاربردی شدن هدف‌گذاری گردند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Reviewing and Criticizing the Research Approaches of Leadership Verses in Islamic Management Sources

نویسندگان [English]

  • Mohammad reza Yosofi 1
  • Amir Ali Lotfi 2
  • َAli Rezaeyan 3
1 PhD graduate in Quran and Management. Al-Mustafa University. Gom. Iran
2
3 The manager of the Faculty of Accounting and Management, Islamic Azad University of Tehran
چکیده [English]

One of the main duties of a manager is to lead the organization’s human resources. The more management knowledge is developed, the more the importance of research and attention to leadership is increased. In Islamic management, many works have been conducted on this topic; but the quantity and quality of these researches have not been investigated, analyzed and leveled. The purpose of this research is to determine the “quantity”, “quality” and “level of analysis” of the Quranic references to leadership in Islamic management sources. This research was conducted with the meta-analysis method and thirty-nine sources that discussed leadership from the perspective of the Holy Quran were examined. The results of the Research indicate that 891 verses were used in terms of quantity in thirty-nine sources, and 178 topics of leadership (with repetition) were paid attention to in total, and the topics were finally categorized into 17 topics and general titles in this article. In terms of the level of analysis, the topics have been analyzed and examined in six levels, which are: “affirmative”, “adaptive”, “comparative”, “critical”, “theorizing” and “model-oriented” citations. Most of the cited verses were in the affirmative and comparative levels, and in the next levels, the amount of research was reduced respectively. At the theorizing and model-oriented levels, no basic, appropriate and comprehensive research has been conducted based on the Quran, while the research should be aimed at theorizing and presenting a model and applying it.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Quran
  • Leadership Verses
  • Islamic Management
  • Model
  • Theory
  1. قرآن کریم، ترجمه: محمدعلی رضایی‌اصفهانی و گروهی از اساتید، انتشارات المصطفی، قم: 1388ش.
  2. آقاپیروز، علی؛ خدمتی، ابوطالب؛ شفیعی عباس؛ بهشتی‌نژاد، سیدمحمود، مدیریت در اسلام، زیرنظر سیدمهدی الوانی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تهران: چ سوم، 1384.
  3. ــــــ، «رهبری در اسلام»، فصلنامه اسلام و پژوهش‌های مدیریتی، سال اول، ش سوم، 1390.
  4. ابن‌فارس، ابوالحسن احمد بن زکریا، معجم مقاییس اللغه، مرکز الدراسات الحوزة و الجامعه، قم: 1387.
  5. ابراهیم الجوبیر، عبدالرحمن، الاداره والحکم فی الاسلام (الفکر و التطبیق)، الدار العربیه للموسوعات، الریاض، الطبعه الخامسه: 2011 م.
  6. ابوالعینین، جمیل جودت، اصول الاداره من القرآن و السنه، دار و مکتبة الهلال، بیروت:2010م.
  7. الجویبر، عبدالرحمن، الادارة- الزامات و المفاوضات- (المنظور الاسلامی‌و المعاصر و التجربة السعودیة)، الدار العربیة للموسوعات، الطبعة الثالثه، 2011م.
  8. دانایی‌فر، حسن، استراتژی‌های نظریه‌پردازی، سمت، تهران: چ دوم، 1392.
  9. رابینز، استیفن پى. تیموتى اى. جاج، مبانى رفتار سازمانى، ‌ترجمه محمد اعرابى، محمد تقى زاده مطلق، انتشارات دفتر پژوهش‌هاى فرهنگى، تهران: چ دوم،1390.
  10. رضایی‌اصفهانی، محمدعلی؛ لطفی، امیرعلی، کنگره بین المللی قرآن و علوم، مجموعه مقالات قرآن و مدیریت،1396.
  11. رضائیان، علی، اصول و مبانی رهبری، سمت، تهران:1380.
  12. ــــــ، مبانی مدیریت رفتار سازمانی، نشر نی، تهران: چ چهارم، 1382.
  13. ــــــ، مبانى سازمان و مدیریت، سمت، تهران: چ یازدهم، 1387.
  14. ــــــ، مدیریت رفتار سازمانی، سمت، تهران، چ یازدهم، 1383.
  15. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی الفاظ القرآن الکریم، الامیره، بیروت: 1431ه.ق.
  16. فیروزآبادی، مجدالدین محمد بن یعقوب، القاموس المحیط، دارالکتاب، بیروت: 2008م.
  17. رضوانی، حمیدرضا، روش تحقیق در مدیریت، موسسه کتاب مهربان نشر، تهران:1390.
  18. روشن، سکینه، اصول و مبانی مدیریت اسلامی ‌و الگوهای آن، مؤسسه کتاب مهربان نشر، تهران: 1385.
  19. سبحانی، جعفر، «ویژگی‌های عمومی‌مدیریت در اسلام»، فصلنامه علمی‌پژوهشی ﻓﺮآﯾﻨﺪ و توسعه، دوره6، ش3، پاییز 1371.
  20. سرمدی، محمدرضا، مدیریت اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران: چ نهم،1382.
  21. سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر، الدر المنثور، دار احیاء التراث العربی، بیروت: 1437ه.ق.
  22. شیخ‌الارض، عنان، دباس، احمد عبدالسلام، الادارۀ الرشیده، دارالفکر، بیروت: 1432.
  23. شفق، محمد ابراهیم، ویژگی‌های رهبری در قرآن، (پایان‌نامه کارشناسی ارشد)، جامعة المصطفی(ص)، 1389.
  24. شفیعی، عباس؛ خدمتی، ابوطالب؛ آقاپیروز، علی، رفتار سازمانی با رویکرد اسلامی (سطح گروه)، زیرنظر دکتر حسن میرزایی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم: چ سوم،1391.
  25. شکارچی، مهدی، روابط انسانی در مدیریت اسلامی، انتشارات آستان مقدس حضرت معصومه(س)، قم: 1392.
  26. صدر، سیدمحمدباقر، اقتصادنا، مجمع الشهید الصدر العلمی والشقافی، 1408ق.
  27. ــــــ، المدرسة القرآنیه، دارالتعارف للمطبوعات، بیروت: بی تا.
  28. طیب، مهدی، مدیریت اسلامی، نشر سفینه، تهران:1390.
  29. عباس‌نژاد، محسن، راهنمای پژوهش در قرآن و علوم روز(1)، قرآن، مدیریت و علوم سیاسی، بنیاد پژوهش‌های قرآنی حوزه و دانشگاه، مشهد: 1384.
  30. عربانی، یوسف، پرتوی از اخلاق مدیریت در اسلام، انتشارات دانشگاه گیلان، گیلان: 1378.
  31. عسگریان، مصطفی، مدیریت در اسلام (مبانی و اصول)، جهاد دانشگاهی، تهران: 1383.
  32. علی‌احمدی، علیرضا؛ احمدی، حسینعلی، مبانی و اصول مدیریت اسلامی، انتشارات تولید دانش، تهران: چ دوم، 1386.
  33. فایضی، علی، کاربرد اصول مدیریت در جوامع با جهت گیری اسلامی، فطرت، تهران: 1375.
  34. فرامرزقراملکی، احد، روش‌شناسی مطالعات دینی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد:1380.
  35. فضل‌الله، سیدحسین، تفسیر من وحی القرآن، دار الملاک، بیروت: 1428ه.ق.
  36. قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر قمى، موسسة الاعلمی للمطبوعات، بیروت: 1412ه.ق.
  37. قرشی‌بنایی، علی اکبر، قاموس قرآن، دارالکتب الاسلامیه، مشهد: چ ششم، 1412ق.
  38. قوامی، سیدصمصام‌الدین، مدیریت از منظر کتاب و سنت، دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری، قم:1390.
  39. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، دار الثقلین، تهران:1390.
  40. کینگی، آنجلو، مدیریت رفتار سازمانی (مفاهیم، مهارت‌ها و کاربردها)، ‌ترجمه: علی اکبر فرهنگی و حسین صفرزاده، پیام پویا، تهران: چ دوم، 1386.
  41. لطفی، امیرعلی، «روش‏شناسى مطالعات میان‏رشته‏اى قرآن و مدیریت‏»، کنگره بین‌المللی قرآن و علوم انسانی، مجموعه مقالات روش‌شناسى قرآن و علوم انسانى، 1397.
  42. ــــــ، «اعجاز مدیریتی قرآن»، دو فصلنامه قرآن و علم، ش7، پاییز و زمستان 1386.
  43. لوسیر، رابرت و اف آکوا، کریستوفر، رهبری اثربخش، ‌ترجمه علی اکبر فرهنگی و مرتضی رفیع جهان دیده، انتشارات خجسته، تهران: 1391.
  44. محمدزاده‌امیری، محمد، مدیریت راهبردی حضرت یوسف و حضرت موسیg، (پایان‌نامه کارشناسی ارشد)، جامعة المصطفیa، 1396.
  45. محمدی‌ری‌شهری، محمد، اخلاق مدیریت در اسلام، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، قم: 1374.
  46. ــــــ، رهبری در اسلام، انتشارات دارالحدیث، قم: 1375.
  47. مصباح‌یزدی، محمدتقی، پیش نیازهاى مدیریت اسلامى، موسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینىe، قم: چ دوم، 1379.
  48. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، صدرا، تهران: چ پنجم، 1387.
  49. ــــــ، امدادهای غیبی در زندگی بشر، صدرا، تهران: چ پنجم،1370.
  50. مقیمی، سید محمد، اصول و مبانی مدیریت از دیدگاه اسلام، انتشارات راه دان، تهران: چ دوم، 1394.
  51. مکارم‌شیرازی، ناصر، مدیریت و فرماندهی در اسلام، انتشارات هدف، قم: چ چهارم، 1396.
  52. ــــــ، ویژگی‌های مدیریت اسلامی(ریشه‌ها، الگوها، انگیزه‌ها)، نگرشی بر مدیریت در اسلام(مجموعه مقالات ارائه شده در چهارمین سمینار بین المللی مدیریت اسلامی)، تهران، مرکز آموزش مدیریت دولتی، چ دوم، 1375.
  53. میرزااف، عبدالهاشم، نظریه تصمیم‌گیری اثربخش از منظر قرآن کریم، (رساله دکتری قرآن و علوم، گرایش قرآن و مدیریت)، جامعة المصطفی، مجتمع عالی امام خمینیe، 1396.
  54. نایه، مهدی، مدیریت اسلامی، انستیتو ایز ایران، تهران: 1392.
  55. نبوی، محمدحسن، مدیریت اسلامی، بوستان کتاب، قم: چ هجدهم، 1391.
  56. نقوی‌دامغانی، سیدرضا، نگرشی بر مدیریت اسلامی، امیر کبیر، تهران: چ چهارم، 1369.
  57. نقی‌پور، ولی‌الله، اصول مدیریت اسلامی‌ و الگوهای آن (ج 1)، مرکز آموزش دولتی، تهران: چ ششم، 1379.

هرسی، پال و بلانچارد، کنت، مدیریت رفتار سازمانی، ترجمه دکتر علی علاقه بند، انتشارات امیر کبیر، تهران: چ بیست و پنجم، 1384.

دوره 16، شماره 30 - شماره پیاپی 30
دوفصلنامه علمی قرآن و علم سال `شانزدهم، شماره 30، بهار و تابستان 1401ش
شهریور 1401
صفحه 189-216
  • تاریخ دریافت: 07 اسفند 1400
  • تاریخ بازنگری: 02 اردیبهشت 1401
  • تاریخ پذیرش: 05 تیر 1401